Tarihçe ve İsim Kökeni
Tokat'ın Zile ilçe merkezinde bulunan Boyacı Hasan Ağa Camii, güney duvarına bitişik konumda yer alan mekteple bir bütünlük arz etmektedir. Mektebin giriş kapısı üzerinde bulunan inşa kitabesine göre cami, 1497 yılında II. Bayezid döneminde Ali bin Sultan Hoca tarafından inşa ettirilmiştir. Yapı, 1640 yılında Boyacı Hasan Ağa adında bir şahıs tarafından kapsamlı bir onarımdan geçirilmiş ve bu tarihten itibaren günümüzdeki adıyla anılmaya başlanmıştır. Caminin orijinal son cemaat yeri ile minaresi günümüze ulaşamamıştır.
Mimari Özellikler ve Yapı Malzemesi
Tek kubbeli ve tek minareli bir plana sahip olan tarihi yapı, moloz taş ve tuğla malzeme kullanılarak inşa edilmiştir. Caminin kuzey cephesinin tam ortasında yuvarlak kemerli giriş kapısı yer almaktadır. İbadet alanının üst kısmı sekizgen kasnaklı bir kubbe ile örtülmüştür. Kuzey cephesine daha sonraki dönemlerde kiremit sundurmalı ve beton malzemeli bir son cemaat yeri ilave edilmiştir.
İç Mekan Detayları ve Süslemeler
Caminin iç mekanında, cepheden hafifçe dışa taşkın olacak şekilde tasarlanmış beş bölümlü bir mihrap nişi bulunmaktadır. Mihrabın batısında yer alan ahşap minber ile güneydoğu köşesindeki vaaz kürsüsü orijinal değildir ve mimari açıdan belirgin bir özellik taşımamaktadır. Yapının en önemli süsleme unsuru ise kubbenin tam merkezine yerleştirilmiş olan ahşap göbektir. Kalem işi süslemeyle bezenen bu göbeğin en dış bordüründe ayetler, orta ve iç bordürlerinde ise gül ile vazo içinde çiçek motifleri bulunmaktadır. Bu göbeğin yapıya inşasından daha sonraki bir dönemde eklendiği tahmin edilmektedir.
Minare Yapısı ve Hızır İnanışı
Caminin kuzeydoğu kısmında beden duvarına bitişik olan silindirik minare yer alır. Kare kesme taş kaide üzerinde aralara tuğla derzler atılarak yükselen minare, tuğla malzemeden yapılmıştır. Tek şerefeli olan minare, kurşun kaplı bir külah ve üzerindeki alemle tamamlanmaktadır. Caminin halk arasındaki bir diğer adı Hızır Camii'dir. Kırk vakit sabah namazını bu camide kılan kişinin Hızır'ı göreceğine inanılması nedeniyle yöre halkı tarafından bu isimle de anılmaktadır.