Tarihi Beyazıt Meydanı'nda Yükselen Doğu Roma Mirası
Doğu Roma İmparatorluğu'nun en büyük meydanı olduğu tahmin edilen Theodosius Forumu (Teodosyüs Forumu), bugün İstanbul'un tarihi Beyazıt Meydanı'nın bulunduğu alanda yer almaktadır. Bu bölgede bir forum inşa edilmesi fikri ilk olarak, alanın İmparator I. Konstantin döneminde şehrin sınırlarına dahil edilmesiyle kararlaştırılmıştır. I. Konstantin zamanında forum yapılması amacıyla ayrılan bu alanda, daha sonra Valens döneminde (372/373 yılları) bir çeşme inşa edilerek ilk somut adımlar atılmıştır. Roma'daki ünlü Trajan Forumu'ndan ilham alınarak yoğun bir şekilde yapılaştırılan bu abidevi meydan, asıl ihtişamına I. Theodosius döneminde kavuşmuş ve bu sebeple imparatorun adıyla anılmaya başlanmıştır.
Forumun Kalbi: Görkemli Sütunlar ve Heykeller
Forumun merkezinde, İmparator I. Theodosius onuruna 386 yılında inşasına başlanan ve 393 yılında oğlu İmparator Arkadius döneminde açılışı gerçekleştirilen görkemli Theodosius Sütunu yükselmekteydi. Sütunun etrafını saran spiral kabartmalarda (rölyeflerde) imparatorun barbar topluluklara karşı kazandığı askeri zaferler detaylı bir şekilde resmedilmişti. İçindeki sarmal merdivenle zirvesine çıkılabilen bu anıtsal yapının tepesinde ise I. Theodosius'un büyük bir heykeli yer alıyordu. Sütunun yakın çevresinde İmparator Hadrian, Theodosius'un atlı heykeli ve oğulları Arkadius ile Honorius'un heykelleri de sergilenmekteydi. Zaman içerisinde depremler, yangınlar ve istilalar nedeniyle büyük zarar gören bu anıtlar, farklı dönemlerde değişimlere uğramış; hatta 1204 yılındaki Latin işgali sırasında son imparator V. Aleksius bu sütundan aşağı atılarak idam edilmiştir.
Mermer İhtişamı: Zafer Takı ve Tarihi Bazilikalar
Theodosius Forumu'nun batı yönünde, Marmara Adaları'ndan getirilen özel mermerlerle inşa edilmiş üç geçiş koridorlu anıtsal bir Zafer Takı bulunuyordu. Roma'daki benzerlerini andıran bu yapının ortasındaki geniş geçiş koridoru, Herkül figürleriyle süslü dörder adet sütunla taşınmaktaydı. Günümüzde Ayasofya önünden başlayarak batıya uzanan tarihi cadde (bugünkü Yeniçeriler Caddesi), antik dönemde bu zafer takının içinden geçerek Trakya ve Balkanlar'a kadar uzanmaktaydı. Forum sınırları içinde ayrıca yaklaşık 28x80 metre boyutlarında üç nefli devasa bir Theodosius Bazilikası ile İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi temel kazılarında ortaya çıkarılan ve 'A', 'B' ve 'C' olarak adlandırılan üç ayrı bazilika kalıntısı tespit edilmiştir. Bunlar arasından I. Justinianus dönemine ait olan ve planı bilinen Bazilika A, iç mimarisinde kullanılan sütunlar arasındaki korkuluk katmanıyla ünlü Ayasofya'ya benzerliğiyle dikkat çekmektedir. Bu bazilikada bulunan büyük minber, erken Bizans dönemine ait tek numune olup günümüzde Ayasofya'nın bahçesinde sergilenmektedir.
Osmanlı Döneminden Günümüze Kalan İzler
Zaman içerisinde depremler ve doğal afetlerle yıpranan forum alanı, 1453 yılında İstanbul'un fethinin ardından yeni bir çehre kazanmıştır. Fatih Sultan Mehmet'in emriyle 1454 yılında inşa edilen Eski Saray sınırları içerisinde kalan anıtsal sütun, 1517 yılındaki şiddetli bir fırtınada yıkılmıştır. Yıkılan sütunun parçaları, daha sonra II. Bayezid Külliyesi'ne bağlı hamamın temel inşasında kullanılmıştır. Sütunun bazı parçaları ise Patrona Halil Hamamı'nda kullanılmak üzere ayrılmıştır. Forumun güneyindeki diğer mermer kalıntılar ise taş ocağı vazifesi görerek Şehzade Camii'nin yapımına malzeme sağlamıştır. 19. ve 20. yüzyıllarda bölgede yürütülen yol genişletme ve temel kazı çalışmalarında (özellikle Ordu Caddesi ve Simkeş Han çevresinde) zafer takına ve sütunlara ait değerli parçalar bulunmuş olup, bu kalıntılar günümüzde de İstanbul'un merkezinde tarihe tanıklık etmeye devam etmektedir.