Tarihî Havagazı Fabrikası, İzmir'in Konak ilçesinde, Umurbey Mahallesi Liman Caddesi üzerinde yer alan ve günümüzde kültürel ile sanatsal etkinliklere ev sahipliği yapan tarihi bir yapıdır. İzmir Büyükşehir Belediyesi mülkiyetinde bulunan eski sanayi tesisi, toplam 23.250 metrekarelik zemin alanı ve 2.850 metrekarelik kat alanıyla şehrin endüstriyel mirasının en önemli simgelerindendir.
Fabrikanın Tarihçesi ve Gelişimi
Osmanlı Dönemi ve İlk Sokak Aydınlatması
İzmir'de bir havagazı fabrikası kurulması için 1859 yılında yapılan başvuru Osmanlı makamları tarafından kabul edilmiş ve fabrikanın inşasına 1862'de başlanmıştır. Merkezi Glasgow'da bulunan Laidloux and Sons mimarlık firması tarafından 100.000 sterlin yatırımla hayata geçirilen proje 1864 yılında tamamlanmıştır. Fabrikanın hizmete girmesiyle birlikte 1864'te gerçekleştirilen ilk sokak lambası denemesi, Osmanlı İmparatorluğu'nda ilk sokak aydınlatması kullanımı olarak tarihe geçmiştir. 1904 yılından itibaren elektrik kullanımının yaygınlaşmasıyla havagazı çoğunlukla mutfaklarda kullanılmaya başlanmış, Birinci Dünya Savaşı'nın ardından ise havagazı ile aydınlatma tamamen sona ermiştir.
Cumhuriyet Dönemi ve Kapatılış Süreci
Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulmasının ardından yabancıların imtiyazlarının yenilenmemesi kararı doğrultusunda, fabrika 1934 yılında belediyeye devredilmiştir. 1955 yılında kapılarını kapatana dek havagazı üretimine devam eden fabrika binaları, kapatılmasının ardından ESHOT ve İZULAŞ'ın kullanımına tahsis edilmiştir.
Kültür Merkezine Dönüşüm ve Alınan Ödüller
Tarihi yapının modern bir kültür merkezine dönüştürülmesi amacıyla Mayıs 2007'de restorasyon çalışmaları başlatılmıştır. Akdemir Madencilik İnşaat Sanayi ve Ticaret A.Ş. tarafından üstlenilen ve 1,65 milyon TL maliyetle gerçekleştirilen yenileme projesi, Aralık 2008'de tamamlanmıştır. Gerçekleştirilen bu başarılı restorasyon projesi, 2009 yılında Tarihi Kentler Birliği tarafından verilen Metin Sözen Koruma Büyük Ödülü'ne ve 2013 yılında TMMOB'nin Raci Bademli İyi Uygulamalar Özendirme Ödülü'ne layık görülmüştür. Günümüzde sanatsal etkinliklerin yapıldığı bu alanda ayrıca 122 araçlık bir otopark da hizmet vermektedir.