Tarihî Elektrik Fabrikası'nın Tarihçesi ve Kuruluşu
Türkiye'nin İzmir şehrinde yer alan Tarihî Elektrik Fabrikası, eski bir elektrik fabrikasıdır. Temeli 1926 yılında Belçika merkezli Traction-Electricite şirketi tarafından atılan bu tarihi fabrika, 18 Ekim 1928 tarihinde faaliyete geçmiştir.
Teknolojik Özellikleri ve Kamulaştırılma Süreci
Fabrikada elektrik üretimi, deniz suyu kullanılarak taş kömürü ve linyit ile yapılmaktaydı. Bu özelliği ile Tarihî Elektrik Fabrikası, Türkiye'de linyit kullanan ilk enerji üretim tesisi olmuştur. Tesis, 27 Temmuz 1943 tarihinde Resmî Gazete'de yayımlanan "İzmir Tramvay ve Elektrik Türk Anonim Şirketi imtiyaziyle tesisatının satın alınmasına dair mukavelenin tasdiki ve bu müessesenin işletilmesi hakkında kanun" uyarınca kamulaştırılmıştır.
Kapasite Artırımı ve İşletme Dönemleri
Başlangıçtaki kurulu gücü 5 MW olan elektrik fabrikası, ESHOT tarafından işletilmeye başladıktan sonra 1949, 1952, 1954 ve 1955 yıllarında gerçekleştirilen kapasite artırımları sonucunda 40 MW güce ulaşmıştır. Fabrika, 1960'larda şehrin elektrik ihtiyacının %30'unu karşılamaktaydı. İleriki yıllarda önce Etibank ve 1971'den itibaren Türkiye Elektrik Kurumu (TEK) tarafından işletilen fabrikada üretim 1989'da sona ermiştir.
Mülkiyet Değişimi, Tescili ve İhale Süreçleri
TEK'in bölünmesinin ardından fabrikanın mülkiyeti Ankara Doğal Elektrik Üretim ve Ticaret A.Ş.'ye geçmiştir. İzmir 1 No'lu Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu, 8 Ocak 1998'de fabrikayı "Korunması Gerekli Kültür Varlığı" olarak tescil etmiştir. Fabrika, 2018'de Özelleştirme İdaresi Başkanlığı (ÖİB) tarafından satışa çıkarılmıştır. Kararın yargıya taşınması üzerine 2019'da fabrika için yeniden satış kararı verilmiştir. 16 Nisan 2019'da yapılan ihaleyi İzmir Büyükşehir Belediyesi'nin bir iştiraki kazanmış, ancak ÖİB belediyenin ihaleye katılamayacağını öne sürerek ihaleyi onaylamamıştır.