İzmir’in Tarihi ve Mimari Mirası: Tarihî Asansör
Tarihî Asansör, İzmir'in Konak ilçesi Turgut Reis Mahallesi'nde yer alan ve kentin en önemli turistik duraklarından biri olan tarihi bir yapıdır. Biri diğerinden 58 metre yüksekte bulunan Mithatpaşa Caddesi ile Şehit Nihatbey Caddesi arasında işleyen iki asansörü barındıran bu kule, 1907 yılında Musevi iş insanı Nesim Levi (Bayraklıoğlu) tarafından inşa ettirilmiştir. Yapılış amacı, birbirine 155 basamaklı merdivenlerle bağlanan iki semt arasında hızlı, güvenli ve kolay bir ulaşım sağlamaktır. Günümüzde ise İzmir Büyükşehir Belediyesi bünyesinde eğlence, kültür ve dinlenme mekanı olarak hizmet vermektedir.
Tarihî Asansör'ün İnşa Hikayesi ve Geçmişi
İzmir'in Karataş bölgesi tarih boyunca taş ocağı olarak kullanıldığı için sahil şeridi ile yukarıda yer alan Halil Rıfat Paşa semti dik uçurumlarla birbirinden ayrılmıştı. Bu iki semt arasında ulaşımı sağlamak amacıyla Türklerin “Karataş Merdivenleri”, Yahudilerin ise “Devidasların Merdiveni” adını verdiği basamaklar yapıldı. Anlatılanlara göre, merdivenlerin üst kısmında oturan Devidas ailesinin büyüğü bir gün merdivenlerde düşüp ayağını kırmıştır. Bunun üzerine alt taraftaki büyük evde oturan dostu tüccar Nesim Levi, Avrupa kentlerinde gördüğü asansör sistemlerinden ilham alarak buraya bir asansör inşa etme fikrini hayata geçirmiştir. Yapının 1907'de tamamlanmasının ardından elde edilen gelirler, 1942 yılındaki satışına dek Karataş Musevi Hastanesi'nin giderlerini karşılamak için kullanılmıştır.
Mimari Özellikleri ve Yapısal Detayları
Tarihî Asansör kulesinin inşasında Marsilya'dan özel olarak getirtilen tuğlalar kullanılmıştır. Taş bir temel üzerine yükselen tuğla örülü kule, taş yapının ardından balkona doğru iki kademe halinde daralarak devam eder. Asansörün giriş kapısının hemen üzerinde İbranice kitabenin yanı sıra Fransızca olarak "Ascenseur Construit Par Mon. Nissim Levy 1907" ibaresi yer alır. Üst varış noktasında ise demir konsollarla taşınan, dökme demir korkulukları özel motiflerle süslenmiş ahşap bir balkon bulunur. Ziyaretçiler, Şehit Nihatbey Caddesi'ne bağlanan bu balkondan İzmir şehrini ve körfezini kuşbakışı seyredebilmektedir.
Yıllar İçindeki Dönüşümü ve Günümüzdeki Durumu
Tarihî Asansör, yapımından sonra uzun yıllar Jozef Palambo tarafından işletilmiş, 1942 yılında el değiştirerek Şerif Remzi Reyent tarafından satın alınmıştır. Daha sonra Ayla Ökmen'e geçen yapı, işletmecilerin işi bırakması veya vefatı gibi nedenlerle bir dönem kapalı kalmıştır. 1983 yılında aynı amaçla kullanılması şartıyla İzmir Büyükşehir Belediyesi'ne bağışlanan asansör, belediye başkanı Burhan Özfatura döneminde 1985 yılında kapsamlı bir restorasyon geçirmiştir. Bu restorasyondan önce asansörlerin biri buharla diğeri elektrikle çalışırken, restorasyon sonrası her ikisi de elektrikli hale getirilmiştir. Yüksel Çakmur döneminde ise Dario Moreno Sokağı'nı kapsayan bir çevre düzenlemesi ve tadilat daha görerek 20 Haziran 1993'te yeniden hizmete açılmıştır. Günümüzde aktif olarak çalışan asansörün üst katı, ziyaretçilerine eşsiz bir İzmir manzarası sunan bir kafeterya ve seyir balkonu ile hizmet vermektedir. Asansöre halk arasında "Asansör Çıkmaz Sokağı" olarak bilinen resmi adı "Dario Moreno" olan sokaktan ulaşım sağlanmaktadır.