Coğrafi Konumu ve Genel Bilgiler
Sungurlu, Türkiye'nin Çorum ilinin yönetim sınırları içinde yer alan gelişmiş ve tarihi bir ilçedir. Karadeniz ile başkent arasında uzanan önemli otoyol üzerinde bulunması sebebiyle ilçe merkezi iktisadi ve sosyal açıdan gelişme göstermiştir. Sungurlu, Çorum'un tüm ilçeleri arasında en fazla merkezi nüfusa sahip olan yerleşim yeridir. Yüzölçümü 1.999 km² olan ilçenin deniz seviyesinden ortalama yüksekliği (rakımı) ise 761 metredir. İlçenin güncel idari yapısında kaymakamlık görevini Mutlu Köksal yürütürken, belediye başkanlığı görevini ise Muhsin Dere (MHP) üstlenmektedir.
İlk Çağlardan Günümüze Sungurlu Tarihi
Anadolu'nun birçok bölgesi gibi Sungurlu ve çevresi de ilk çağlardan itibaren çeşitli medeniyetlerin izlerini taşır. Yöredeki ilk yerleşmeler Kalkolitik dönemde (MÖ 3000) başlamış olsa da, uygarlığın asıl gelişimi sonraki yıllarda gerçekleşmiştir. MÖ 1800 - MÖ 1200 yılları arasında bölgede yaşayan yerli kavimlerden Hattiler, burayı önemli bir yerleşim merkezi haline getirmiştir. Daha sonra bölgede hakimiyet kuran Hititler ise Hattuşa'yı (Boğazköy) başkent yapmışlardır. Asurlu tüccarların kurduğu ve "Karum" adı verilen iş merkezinin burada yer alması, ayrıca Karadeniz, Akdeniz ve Ege havzasını Kuzeydoğu Anadolu ile İran Yaylası'na bağlayan tarihi Kral Yolu'nun buradan geçmesi bölgenin önemini tarih boyunca artırmıştır.
Tarihi Kral Yolu ve Bölgedeki Bulgular
Tarihi Kral Yolu'nun tabiat şartlarının etkisiyle bölgede tam olarak hangi güzergahı takip ettiği kesin olarak bilinmemektedir. Ancak Sarıkaya Köyü'nün doğusundaki Hacıbağ, güneyindeki Dutluk (Öteyüz mevkii) ve Müdü Köyü'nün güneybatısında bulunan Karice'nin Gedik mevkiinden geçmiş olması muhtemeldir. Bu tahmini güçlendiren somut bulgular arasında yol üzerindeki mezar kalıntılarının doğu ve batı ekseninde uzanması, güzergahta bulunan sivri tepelerin oyularak geçişe uygun hale getirilmesi, yolun elverişliliği ve Delice'den Höyük'e en kısa mesafeli geçiş imkanını sunması yer almaktadır.
Medeniyetlerin Geçiş Noktası ve Türk Egemenliği
Sungurlu yöresi sırasıyla Asurlular, Hititler, Frigler, Kimmerler, Moğollar, İskender, Galatlar, Romalılar ve Bizanslıların yönetiminde bulunmuştur. Anadolu kapılarının Türklere açıldığı 1071 Malazgirt Meydan Muharebesi'nin ardından yöre, Danişment Ahmet Gazi tarafından Bizanslılardan alınarak Türklerin egemenliğine geçmiştir. Sungurlu isminin, Selçuklu beylerinden Sungur Bey'den (veya ilçedeki cami ve hamamı yaptıran Selçuklu beyi Sungur Han'dan) ya da Maraş Bey'in zulmünden kaçarak gelen Sungur Bey ile Sunguroğlu Mehmet Bey'den geldiği rivayet edilmektedir.
İlçe Merkezindeki Tarihi Yapılar ve Mesire Yerleri
İlçede görülmeye değer başlıca mimari ve tarihi yapılar şunlardır:
- Ulu Camii: Selçuklu beylerinden Sungur Bey'den kalma olup belediye binasının hemen yanında yer almaktadır.
- Eski Hamam ve Eski Karakol
- Sungurlu Konakları ve Taş Köprü
- Saat Kulesi: Restore edilmiş mimari bir yapıttır ancak tarihi bir niteliği bulunmamaktadır.
Osmanlı'dan Cumhuriyet Dönemine Geçiş ve İdari Yapı
Osmanlı İmparatorluğu döneminde Sivas eyaletine bağlı olan Sungurlu, 1866 yılında ilçe ve belediye statüsüne kavuşmuştur. İlk belediye başkanlığı görevine ise Ermeni asıllı Gregoryan Efendi atanmıştır. Tarihi kayıtlara göre 1872-1873 yıllarında ilçede 310 Ermeni, 250 Türk ve 30 Rum hanesi bulunmaktaydı. 20. yüzyılın başlarında ise zanaat, ticaret ve çiftçilikle (özellikle demircilik ve terzilik) uğraşan 1.275 Ermeni yaşamaktaydı. O dönemde köyde Sb. Asdvadzadzin Kilisesi ve 200 öğrencisi bulunan Ermeni Haygazian Koleji faaliyet gösteriyordu. 1921 yılına kadar Ankara Vilayetine bağlı bir sancak merkezi olan Çorum, 24 Nisan 1924 tarihinde il (vilayet) olmuş ve Sungurlu da resmi olarak Çorum'a bağlanmıştır. Sungurlu'ya bağlı bir bucak olan Boğazkale ise 4 Temmuz 1987 tarihli kanunla ilçeden ayrılarak müstakil bir ilçe haline getirilmiştir.
Eski ve Yeni Sungurlu'nun Kuruluş Hikayesi
Sungurlu tarihi boyunca iki farklı yerleşim merkezine sahip olmuştur:
- Eski Sungurlu: Bugünkü merkezin batısında, Kuzuluk (Akçay ve Tuğcu arasında) mevkisinde kurulmuştur. Zamanında 80.000 nüfusa ve 20.000 haneye sahip olduğu tahmin edilen bu geniş yerleşim yeri, 1509 yılında meydana gelen ve 40 gün süren "Küçük Kıyamet" depremiyle yıkılmıştır.
- Yeni Sungurlu: Depremin ardından Sarıtepe eteklerinde yeniden inşa edilmiştir. Yeni şehir kurulduğu günden beri dört isim değiştirmiştir: Yavuz Sultan Selim'in 1515 doğu seferi sırasında konaklarken sazlıkları görüp söylediği söze istinaden Kalınsaz, içinden geçen çaya ithafen Budaközü ve en nihayetinde Sungurlu isimlerini almıştır.