Boyalı Höyük, Çorum il merkezinin güneybatısında, Sungurlu ilçesinin kuzeybatısında ve Yörüklü belde merkezinin yaklaşık 2 kilometre doğusunda yer alan tarihi bir arkeolojik sit alanıdır. Delice Havzası ile Kaledere dağlık bölgesi arasındaki vadide konumlanan yerleşim, MÖ 3. binyılda Hatti Kültürü'nün çekirdek bölgesi olarak kabul edilmektedir. Höyük; Hüseyindede Höyüğü ve Fatmaören Höyüğü'ne yaklaşık 7 kilometre mesafede konumlanmış olup, her üç höyük de Eski Hitit döneminin izlerini taşımaktadır.
Kazı Çalışmaları ve Tabakalanma
Höyük, 1997 yılında Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Arkeoloji Bölümü'nden Prof. Dr. Tayfun Yıldırım ve Doç. Dr. İbrahim Tunç Sipahi tarafından saptanmış; yüzey araştırmalarında MÖ 3. binyıl, Eski Hitit ve Frig dönemlerine ait çanak çömlekler toplanmıştır. Düzenli arkeolojik kazılar 2004-2007 yılları arasında Çorum Müzesi adına Doç. Dr. Tunç Sipahi yönetiminde gerçekleştirilmiştir. Kazılar sonucunda höyükte Erken Tunç Çağı III. Evre, Eski Hitit Dönemi ve Demir Çağı tabakaları tespit edilmiş, tepenin Roma Dönemi'nde ise mezarlık alanı olarak kullanıldığı anlaşılmıştır.
Eski Hitit Yapı Kompleksi ve Dokumacılık
Höyüğün batı yamacındaki kazılarda, Erken Hitit A olarak adlandırılan geniş odalara sahip büyük bir yapı topluluğu gün yüzüne çıkarılmıştır. Bu yapının tüm duvarlarında aynı tip taş ve örgü tekniği kullanılmış olup, yapı kompleksine sonradan eklendiği düşünülen küçük bölmelerin kiler işlevi gördüğü varsayılmaktadır. Yapıda ele geçen çok sayıda tezgah ağırlığı, yerleşmenin Eski Hitit Dönemi'nde önemli bir dokumacılık merkezi olduğunu göstermektedir. Ayrıca tümü bezemeli olan karakteristik Eski Hitit ağırşakları, deniz kenarı yerleşimlerle ticari ilişkilerin varlığına işaret eden deniz kabukları, adak kapları ve ritonlar da buluntular arasındadır. Eski Hitit Dönemi yapı katlarının yangın izlerinden ve içe doğru yıkılmış duvarlardan ağır bir tahribat geçirdiği ve sonrasında terk edildiği belirlenmiştir.
3500 Yıllık Bal ve Biyoarkeolojik Keşifler
Kazılarda ulaşılan en önemli biyoarkeolojik buluntulardan biri, bir Hitit matarasının içinde tespit edilen 3500 yıllık bal, arı reçinesi ve çörekotu tohumu karışımıdır. Bununla birlikte, bir erzak küpünün içinde kömürleşmiş mürdümük tohumları ve küpün hemen yanında mürdümüğün besin olarak öğütüldüğünü gösteren bir öğütme taşı bulunmuştur. Höyüğün üst katmanlarında Eskiyapar Höyüğü buluntularıyla paralellik gösteren kabartmalı, parlak astarlı çanak çömlekler ile boğa kabartmalı kaplar ele geçmiştir. Günümüzde Boyalı Höyük, tarımsal faaliyetler ve tarla genişletme çalışmaları nedeniyle tahribata uğramaktadır.