Sümbül Efendi Camii'nin Köklü Tarihi
Halk arasında Sümbül Efendi Camii veya Sümbül Efendi Türbesi olarak bilinen, resmî adıyla Pîr Yusuf Sümbül Sinan Âsitânesi, İstanbul'un Kocamustafapaşa semtinde yer alan Doğu Roma döneminden kalma tarihi bir dinî yapıdır. Eskiden Ayios Andreas en te Krisei Manastırı (Aziz Andrea Manastırı) olarak adlandırılan yapının tam inşa tarihi bilinmemekle birlikte, içinde bulunan 6. yüzyıla ait mimari parçalar ve korint tarzı sütun başlıkları burada erken Bizans dönemine ait bir ibadet yerinin varlığını kanıtlamaktadır. Manastır, adını Bizans halkına Hristiyanlığı kabul ettirdiğine inanılan havari Hagios Andreas en te Krisei'den almıştır. Yapı, Bizans'taki ikonoklazm dönemlerinde (726–787 ve 814–842) ciddi zararlar görmüş; özellikle iç mekândaki fresk ve ikonaların büyük bölümü tahrip edilmiştir. Latin istilasının ardından ise kapsamlı bir onarımdan geçerek bugünkü caminin esasını oluşturan kilise inşa edilmiştir.
Osmanlı Dönemi ve Camiye Dönüştürülmesi
Konstantinopolis'in fethine kadar manastır ve kilise olarak faaliyet gösteren bina, II. Bayezid döneminde Sadrazam Koca Mustafa Paşa tarafından 1486 yılında camiye dönüştürülmüştür. Bu dönüşüm esnasında yapıya mihrap, minber ve ahşap eklentiler kazandırılmış; ayrıca cami çevresine Halvetî tarikatına bağlı bir tekke ve medrese de inşa edilmiştir. Yapının kubbesi 4 sütuna yaslanmakta olup, iki apsidli ve iki nartekslidir. Kürsü, minber ve müezzin mahfili ahşaptır. Giriş kapıları camekanlı bölmeden açılmakta olup, üç avlu kapısı ve iki giriş kapısı bulunmaktadır. Son cemaat yerine açılan kapılardan geçilerek iki kapı vasıtasıyla camiye girilmektedir. İki kapı arasındaki mermer kitabe ise avlunun ortasındaki şadırvana bakmaktadır.
Görülmeye Değer Yapılar ve Avlu Detayları
Cami avlusu, hem tarihi hem de manevi açıdan büyük öneme sahip unsurları barındırmaktadır. Avluda, Halvetîlik tarikatının Sümbülîye kolunun kurucusu olan ve 1493 yılında vefat eden Pîr Yusuf Sümbül Sinanüddîn Efendi başta olmak üzere Sümbülîye büyüklerinin türbeleri yer almaktadır. Ayrıca avlunun sağ kısmında Safiye Sultan Türbesi bulunur. Kocamustafa kapısından girişte ise sağda ve solda hazireler ile sağ tarafta restorasyonu tamamlanmış metruk ahşap bir ev yer almaktadır. Sümbül Efendi Türbesi ile şadırvan arasında koruma altına alınmış 500 yıllık bir selvi ağacı ve hemen yanında beyaz mermer sütundan inşa edilmiş tarihi bir çeşme bulunmaktadır.
Avlu İçerisindeki Diğer Önemli Kabirler ve Yapılar
Koca Mustafa Paşa Camisi'nin avlusunda, yaklaşık 2000 yıllık olduğu söylenegelen tarihi bir çınar ağacı yer almaktadır. Bu çınar ağacının altında, İslam peygamberi Muhammed'in torunları olan Hz. Fatıma ve Hz. Ali'nin oğulları Hüseyin'in torunlarının kabirleri bulunmaktadır. Aynı zamanda avluda, Bizans İmparatoru Konstantin'in Müslüman olduktan sonra Sarı Sıdıka ismini alan kızı Katerina'nın da mezarı yer almaktadır. Caminin çevresinde günümüzde Kur'an Kursu olarak kullanılan Kocamustafapaşa Medresesi, Sümbül Efendi Konağı, II. Mahmud'un yaptırdığı cami kitabesi, Emine Hanım Sebili, kuş çeşmesi, Çifte Sultanlar Türbesi ve Serasker Mehmed Rıza Paşa'nın mezarı gibi görülmeye değer birçok tarihi yapı ve eser konumlanmaktadır.