Genel Bilgiler ve Konumu
Sultan Han, Aksaray'da kendi adıyla anılan Sultanhanı ilçesinde yer almaktadır. Anadolu Selçuklu Sultanı I. Alaeddin Keykubad tarafından yaptırılan bu abidevi eser, 1229 yılında tamamlanmıştır. Mimarlığını Şamlı Muhammed bin Havlan'ın üstlendiği kervansaray, 4800 m²'yi aşan (toplamda 4866 m²) alanı ile Anadolu'daki en büyük Selçuklu kervansarayı olma özelliğini taşımaktadır. Klasik Selçuklu kervansaray şemasının en önemli örneklerinden biri kabul edilir.
Tarihsel Önemi ve Savunma İşlevi
Kervansaray, tarih boyunca sadece ticaret yolları üzerinde bir durak olmamış, gerektiğinde kale ya da menzil-derbent işleviyle savunma sistemi kapsamında da kullanılmıştır. İlhanlı bağımlılık döneminde isyan eden Türk emirlerinden İlyas Bey'in, Aksaray yakınlarındaki bu kervansaraya sığınarak İrenc'in emrindeki 20.000 kişilik İlhanlı ordusuna iki ay süreyle direndiği ve kervansarayın ele geçirilemediği tarihi kayıtlarda yer almaktadır. Ayrıca Memluk sultanı Baybars'ın Anadolu seferi sırasında kervansarayda konakladığı ve ordusunun ihtiyaçlarını burada karşıladığı bilinmektedir. Yapı, 1278 yılında genişletilmiştir.
Mimari Yapısı ve Yazlık Bölümü
Yapı, dıştan yazlık ve kışlık olmak üzere iki ana bölümden oluşur ve toplam boyu 116,90 metredir. Yazlık kısmının eni 49,35 metre, boyu ise 61,75 metredir. Yazlık bölümünün girişinde, geometrik şekillerle süslenmiş muhteşem bir ana kapı bulunmaktadır. Han içindeki tüm yapı özellikleri itibarıyla Sivas’taki Gök Medrese'ye benzemektedir. Girişteki sivri kemerin hemen altında "Elminnetül Lillah" (Kudret Allah'ındır) ifadesi yazılıdır. Kervansarayın ilk kitabesi, mukarnaslı dış kapı nişini çeviren süs kemerinin iki tarafındaki altıgen madalyonlar içinde yer almaktadır. Avluya uzun bir dehlizden geçilerek varılır. Avlunun solunda kemerli ve yolculara mahsus odalar, salonlar, iki hamam, ambarlar ve arabalara mahsus revak şeklinde yerler bulunur. Avlunun tam ortasında ise Sasani ateşgedelerinde olduğu gibi dört kemer üzerine oturtulmuş köşk mescit yer alır. Bu mescit, Selçuklu süsleme sanatının en başarılı örneklerinden biridir.
Kışlık Bölüm ve Eşsiz Süslemeleri
Yazlık kısmın sonunda, tezyinat bakımından giriş kapısından geri kalmayan, sağında ve solunda birer niş bulunan batı kapısından kışlık kısma geçilir. Üstü tonozla örtülü olan bu kışlık bölümü, kare kasetli dört kısa, sekizer ayak dizisi beş sahana ayırmaktadır. Ortadaki geniş sahanın tam üstü, sekiz kenarlı kasnağa oturan bir kubbe ile örtülmüştür. İç mekan; kubbe feneri ile duvarın sağında ve solunda dörder, dipteki duvarda ise üç olmak üzere yukarılara açılmış mazgal biçimindeki pencereyle aydınlatılmaktadır. Kışlık bölümün son derece sağlam durumdaki iç kapısı, geometrik yıldız geçmeler ve rozetlerle işlenmiştir. Bu kapı tasarımı, Karatay Han'ın iç kapısına da örnek teşkil etmiştir. Mukarnaslı tromplar üzerine oturan kubbe, süslemeleriyle holdeki sade taş minareyi canlandırmaktadır; ancak kubbenin külahı yıkılmıştır.