Sirkeci Garı'nın Tarihçesi ve Kuruluş Süreci
Sirkeci Garı ya da diğer bilinen ismiyle İstanbul Garı, İstanbul'un Avrupa Yakası'nda, Fatih ilçesinde yer alan tarihi bir ana tren istasyonu ve kültür merkezidir. İstanbul-Sirkeci – Pythion demiryolunun başlangıç noktası olan bu simgesel yapının ilk binası, Chemins de fer Orientaux / Rumeli Demiryolu (CO) Şirketi tarafından inşa edilerek 22 Temmuz 1872 tarihinde hizmete girmiştir. Ancak zamanla artan demiryolu trafiği sebebiyle bu ilk gar binası yetersiz kalmıştır. Bunun üzerine yeni bir gar binasının inşasına karar verilmiş ve 11 Şubat 1888'de temeli atılmıştır. Alman mimar August Jasmund tarafından tasarlanan mevcut ihtişamlı gar binası, yine CO Şirketi tarafından inşa edilerek 3 Kasım 1890'da hizmete girmiştir. Garın açılışı, II. Abdülhamid adına Ahmed Muhtar Paşa tarafından gerçekleştirilmiştir. Binanın yan cephesinde garın hizmete girdiği tarih hem Rûmî hem de Miladi takvime göre yazılıdır.
Eşsiz Mimari Özellikler ve Şark Ekspresi
Gar Binasının Yapımı ve Mimarisi
Mimar August Jasmund'un planını çizdiği gar binasının inşasında granit mermer ve Marsilya Aden'den getirilen özel taşlar kullanılmıştır. İnşa edildiği yıllarda denize çok yakın bir konumda bulunan Sirkeci Garı'nın çevresi, zaman içinde büyük bir değişime uğramıştır. Binanın ön cephesindeki anıtsal giriş kapısının iki yanında yer alan saat kuleleri, yukarıdan aşağıya doğru daralan taş kaideler üzerinde yükselmektedir. Kulelerin üç cephesinde Paris'ten getirilen kare kadranlı saatler yer almaktadır; bu saatlerin biri hâlen çalışırken diğeri son restorasyonun ardından çalışmamaktadır. Gar, aynı zamanda Paris'ten kalkan dünyaca ünlü tarihi Şark Ekspresi (Orient Express) hattına uzun yıllar boyunca yolcu indirip bindirerek hizmet vermiştir. Ayrıca garın içerisindeki tarihi lokanta, 1950'li ve 1960'lı yıllarda tanınmış yazar, gazeteci ve aydın kesimin en önemli buluşma noktalarından biri olmuştur.
Modern Dönem, Elektrifikasyon ve Marmaray Süreci
Rekreasyon ve U3 Hattının Açılışı
TCDD tarafından elektrifikasyon altyapısıyla yenilenen gar, 4 Aralık 1955 tarihinde tekrar hizmete sunulmuştur. Bu tarihten itibaren 2013 yılına kadar B1 (Sirkeci – Halkalı) Banliyö Treni'ne hizmet vermiş, Marmaray projesi kapsamında ise 12 Ağustos 2013 tarihinde kapatılmıştır. Atıl durumda kalan Sirkeci - Kazlıçeşme arasındaki demiryolu hattının müze ve sanat hattı olarak değerlendirilmesi amacıyla 11 Mart 2015'te TCDD ile İBB arasında 49 yıllık bir ortak hizmet protokolü hazırlansa da dönemin İBB Başkanı Kadir Topbaş'ın imzalamaması nedeniyle devir gerçekleşmemiştir. Daha sonra 12 Mart 2019'da Marmaray'ın tamamlanmasıyla Kumkapı ve Samatya semtlerindeki sakinlerin ulaşım sorununu çözmek ve rekreasyon alanı kazandırmak amacıyla atıl hattın rekreasyon ve demiryolu olarak değerlendirilmesine karar verilmiştir. Çift hat demiryolu tek hatta düşürülmüş ve geri kalan kısım yürüyüş ile bisiklet yolu haline getirilmiştir. Çalışmalar 26 Şubat 2024'te tamamlanarak hat hizmete girmiştir. Böylece 11 yıl aradan sonra Sirkeci Garı'na yeniden trenler gelmeye başlamış, tarihi Şark Ekspresi de gara ulaşmıştır. İstasyon günümüzde U3 (Sirkeci – Kazlıçeşme) Banliyö Trenleri'ne hizmet vermektedir.
Kültürel Dönüşüm, Müzeler ve Restorasyon Çalışmaları
Göç Müzesi ve Gar-Kültür Sanat Projesi
Günümüzde Kültür ve Turizm Bakanlığı'na ait bir kültür merkezi konumunda olan gar, 2024 yılında TCDD ile Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü arasında imzalanan protokol çerçevesinde Haydarpaşa Garı ile birlikte 29 yıllığına Kültür ve Turizm Bakanlığı'na devredilmiştir. Bu devir kapsamında gar alanında "Boğazın Birleştirici Gücü: Gar-Kültür Sanat Projesi" yürütülecektir. Ayrıca garın, Avrupa ülkelerine gerçekleşen Türk vatandaşı göçünün başlangıç noktası olması dolayısıyla burada bir "Göç Müzesi" kurulması planlanmaktadır. Devir işlemlerinin ardından tarihi salonlar restorasyon çalışmaları sebebiyle 2025 yılında yeniden kapatılmıştır. Yine bu süreçte gar içerisindeki tarihi lokanta ve çay ocağı 2025 yazında tahliye edilmiş ve bu durum kamuoyunun bir kısmında eleştirilere yol açmıştır. Aralık 2024'te ise garın yanında bulunan kaçak bir kafeterya yıkılmıştır. İstasyon çevresinde ayrıca TCDD Sirkeci Garı Demiryolu Müzesi bulunmakta olup restorasyon çalışmaları sürmektedir.
