Sarayyeri'nin Kuruluşu ve Çerkes Kültürel Mirası
Düzce ilinin Merkez ilçesine bağlı bir mahalle (eski adıyla köy) olan Sarayyeri (Çerkesçe adıyla Kovk'ehable), 1864 Adıge sürgünü sırasında Çerkesya'nın Karadeniz kıyısından ya da şimdiki Soçi (Ş'açe) metropoliten alanı yöresinden sürülen Şapsığ ve Vıbıh kökenli Çerkesler tarafından kurulmuştur. Anlatılara göre 9 aileden oluşan ilk kafile, Akçaşehir (şimdiki Akçakoca) iskelesine indirilmiş ve yanlarında ayrıldıkları eski yurtlarının toprak numunesi, bitki ve meyve tohumlarıyla bu topraklara gelmiştir. İlk kafile önderi Kovk'ı İslam'ın adından yola çıkılarak Çerkesler arasında "Kovk'ı mahallesi" anlamına gelen Kovk'ehable olarak da bilinen bu yerleşimde, ilk olarak Kovk'ı, Hapıy, Abreg, Nıbe ve Natho aileleri yer almış; daha sonra 1878'de Rumeli'den sürülen Çerkesler ile Ğırbı, Açumıj, Çaçuh, Veğul, Tlışe, Hamtıv, Bate, Tlıf, Haydeç, Bekımko, Mamhığ ve Abaza aileleri de katılmıştır.
Yazlık Saray ve Grek Sikkeleri Efsanesi
Sarayyeri isminin kökeni, köyün yaklaşık 3 km kuzeyinde bulunan Konuralp beldesindeki (eski adıyla Üskübü ya da Kasaba) saray mensuplarından gelmektedir. Anlatılanlara göre, şimdiki köy mezarlığı ile Melen Çayı arasında ve Melen'in sol üst yamacında saray mensupları için havadar iklimiyle bilinen yazlık bir saray mevcuttu. Bu bölgede zaman zaman Grek sikkelerinin, yakın dönemlere kadar özellikle yağışlı havalardan sonra yeryüzüne çıktığı da yöre halkı tarafından anlatılmaktadır. Bu zengin tarihsel anlatılar köyün geçmişine ayrı bir önem kazandırmaktadır.
Zorlu Yerleşim Süreci ve Kutsal Mekanlar
Köyün ilk kurucuları başlangıçta Melen Çayı'nın sağ tarafındaki vadiye (Melen vadisi) yerleşmiş, ancak komşu Türk köylülerinin buranın bahar aylarında sel suları altında kaldığı uyarısı üzerine Melen'in sol üst tarafında yer alan daha yüksek düzlükteki şimdiki köy yerine taşınmışlardır. O dönem geniş ormanlar ve çalılarla kaplı olan bu alanda hummalı tarla açma çalışmaları yapılmış, dikdörtgen şeklinde bir köy meydanı oluşturulmuştur. Bu yerleşim sürecinde şimdiki Kadıoğlu Köyü yakınında Kakırtama adı verilen tümsek alan ibadet yeri, dibinde pınarı bulunan asırlık bir meşe ağacı ise Kutsal Ağaç (Çъыгэе Çъыг Лъап1о) olarak belirlenmiştir.
Kültürel Bellek, Dil ve Deprem Sonrası Değişim
Sarayyeri, zengin bir sözlü edebiyat geleneğine sahiptir. 1950'lerde vefat eden ünlü Adıge halk ozanı ve destancı Hacilyas Varol ile Bahri, Ahmed Ali, Hapıy Mahmud ve Ğırbı Fuat gibi isimler köyün tanınmış Çerkes öykü anlatıcıları arasında yer almıştır. 1971-1972 yıllarına kadar köyde Adıgecenin Şapsığ lehçesi baskın dil olarak konuşulurken, günümüzde bu dil daha çok yaşlı ve orta yaşlı nesil arasında yaşatılmaktadır. 1999 Düzce depreminden önemli bir hasar almadan çıkan yerleşim, bu tarihten sonra yoğun göç almış ve lüks villaların yapılmasıyla çehresi değişmiştir. Başlangıçta geleneksel yapıyı korumak adına dışarıdan nüfus kabul edilmese de, 2010 ve 2020 yıllarından itibaren köye farklı yerleşimciler de yerleşmeye başlamıştır.