Samsun Mevlevîhânesi'nin Tarihçesi
Samsun Mevlevîhânesi'nin kesin açılış tarihi bilinmemekle birlikte, tahrir defterlerindeki kayıtlardan yola çıkılarak 16. yüzyılın ortaları ile sonları arasında açıldığı tahmin edilmektedir. 1520 tarihli tahrirde şehirde herhangi bir mevlevîhâneden söz edilmezken, 1576 tarihli tahrirde mevlevîhânenin var olduğu belirtilmektedir. Mevlevîhâne hakkındaki kronolojik bilgilere ise 1852 yılından itibaren rastlanmaktadır. O tarihte zaviye statüsünde olan mevlevîhânenin şeyhi Mustafa Efendi'ydi. Osmanlı belgelerine göre Mayıs 1857'de şeyhliğe Antalyalı Hasan Dede atanmıştır.
Hafız Ali Dede Dönemi ve Yeni Bina İnşası
1862 yılında Antalyalı Hasan Dede'nin vefat etmesi üzerine yerine oğlu Hafız Ali Dede Samsun Mevlevîhânesi şeyhi olarak atanmıştır. Bu dönemde vakfın kendine ait bir binası ve yeri olmadığı için Hafız Ali Dede bina yapımı amacıyla Samsun Mutasarrıflığına müracaat etmiştir. Bu başvuru sonucunda sahilde bulunan ve terkedilmiş durumdaki 1583,5 m²'lik arazinin 1282 m²'lik kısmı ve arazi üzerindeki yapı tahsis edilmiş, yaklaşık iki yıl içerisinde mevlevîhânenin yeni binası tamamlanmıştır.
Yangınlar ve Onarım Süreçleri
3 Ağustos 1869 tarihinde kentte çıkan yangında mevlevîhâne hasar görmüştür. Evkaf Nazırlığından onarım için yardım istenmesine rağmen olumlu veya olumsuz bir dönüş alınamamıştır. Bunun üzerine Şeyh Cemaleddin Efendi, mevlevîhâneyi kendi imkânlarıyla onarmış ve mevcut odaların üzerine üç odalı bir selamlık ile harem inşa ettirmiştir. 1904 yılında çıkan bir diğer yangında da büyük hasar gören mevlevîhâneyi kendi imkânlarıyla yaptırmak isteyen Ali Enver Dede'nin annesi Zeliha Hanım, bu kapsamda yapının üzerine bir ev ve geçimini sağlamak için çevresine on adet dükkân yaptırmıştır.
Son Dönem, Kapatılması ve Yıkılışı
29 Ekim 1923'te cumhuriyetin ilanından sonra, 30 Kasım 1925'te tekke, zaviye ve türbelerin kapatılmasına yönelik yürürlüğe giren kanunla birlikte Samsun Mevlevîhânesi kapatılmıştır. Tarihi yapı, 1940-1950 yılları arasında yol genişletme çalışmaları esnasında tamamen yıkılmıştır. Günümüzde TEKEL fabrikası ile Samsun İl Özel İdaresinin bulunduğu bölgede yer alan mevlevîhâne, hemen yanındaki Mevlevîhâne Caddesi'ne ismini vermiştir.