Salat Tepe Höyüğü (Yukarı Salat Höyük), Diyarbakır il merkezine 35 km ve Bismil ilçesine 14 km mesafede yer alan tarihi bir höyüktür. Dicle'ye katılan Salat Deresi'nin doğuya kıvrım yaptığı kesimde bulunan höyük, Salat Deresi vadisinden 30 metre yükseklikte olup 115 x 100 metre boyutlarındadır. Tepenin üstünde 45 x 30 metrelik düz bir alan bulunmakta olup arkeolojik alan Diyarbakır Arkeoloji Müzesi tarafından Yukarı Salat Höyük adıyla tescil edilmiştir.
Salat Tepe'nin Tarihi ve Tabakalanması
Yapılan araştırmalarda ele geçen seramik buluntularına göre höyüğün, MÖ 4. binyıldan Helenistik Dönem sonlarına kadar iskan edildiği ortaya konmuştur. MS 7. yüzyıldan itibaren yerleşimin son bulduğu tepenin bu tarihten sonra mezarlık olarak kullanıldığı belirtilmektedir. Höyükte yürütülen kazılarda Erken Kalkolitik Çağ, Orta Kalkolitik Çağ, Geç Kalkolitik Çağ, Erken Tunç Çağı, Orta Tunç Çağı, Geç Tunç Çağı, Erken Demir Çağı, Orta Demir Çağı, Geç Demir Çağı, Helenistik Dönem, Roma Dönemi ve Orta Çağ'ı kapsayan geniş bir tabakalanma tespit edilmiştir.
Önemli Arkeolojik Buluntular
Anıtsal Yapı ve Deprem İzleri
Kazılarda ortaya çıkarılan en önemli yapılardan biri, dönemin yerel yöneticilerine ya da büyük toprak sahiplerine ait olduğu düşünülen iki katlı anıtsal bir yapıdır. Kalkolitik Çağ yerleşimi üzerine çakıltaşı döşenip kireçtaşı bloklar dizilerek oluşturulan bir platform üzerine inşa edilen bu yapı, 7 metrelik bir avlunun etrafında çok odalı bir yerleşim düzenine sahiptir. Duvar kalınlığı 130 cm olan bu yapıda 35 x 35 x 8 cm boyutlarında kerpiç tuğlalar kullanılmıştır. Odalarda rastlanan dokuma tezgahı, yangın izleri ve avluya devrilen duvarlar, yerleşimin MÖ 16.-17. yüzyılda deprem geçirdiği şeklinde yorumlanmaktadır.
Kuyu Mezar ve Kültür Katmanları
Orta Tunç Çağı tabakalarında oval planlı, iri taşlardan çamur harcıyla örülmüş bir kuyu mezar açığa çıkarılmıştır. İçinde hocker durumda iki gömüt ile üzerlerine bırakılmış üçüncü bir gömüt bulunan bu mezarın, benzer örneklerinin Kuzey Suriye'de Erken Tunç Çağı'na tarihlenen mezarlar olduğu belirtilmektedir. Ayrıca Kalkolitik Çağ tabakalarında Uruk Dönemi'yle ilişkilendirilen duvar ve fırın kalıntıları ile daha alt seviyelerde Obeyd ve Halaf kültürlerine ait bulgular elde edilmiştir.
Arkeobotanik Veriler
Salat Tepe Höyüğü'nden elde edilen bitki kalıntılarının incelenmesi, dönemin tarımsal yapısına dair değerli bilgiler sunmaktadır. Kalıntılar arasında ağırlıklı olarak tahıllardan ekmeklik buğday, kaplıca buğdayı, karıklı buğday ve arpa tespit edilmiştir. Tahılların ardından gelen baklagiller grubunda ise mercimek, nohut ve burçak buluntuları yer almaktadır.