Karadeniz'in Kadim Mirası: Pontus Rumcası
Pontus Rumcası, ya da konuşurları tarafından bilinen adlarıyla Romeika ve Karadeniz Rumcası, Karadeniz bölgesinin en eski dilsel miraslarından biridir. Tarihsel süreçte Kandıra ile Batum arasındaki geniş kıyı şeridinde konuşulmuş olan bu dil, günümüzde Türkiye'de özellikle Trabzon'un Çaykara ve Dernekpazarı ilçeleri ile Rize'nin İkizdere ilçesine bağlı bazı köylerde konuşulmaya devam etmektedir. Ayrıca 1923 Türkiye-Yunanistan nüfus mübadelesi sonrasında Ortodoks Hristiyan mübadillerin göç etmesiyle Yunanistan'daki çeşitli kentlerde ve Karadenizli Rumların farklı dönemlerde göç ettiği Gürcistan, Rusya, Kazakistan gibi ülkelerde भी varlığını sürdürmektedir.
Tarihsel Kökenleri ve Gelişimi
Pontus Rumcası, çoğu Modern Yunanca lehçesi gibi Helenistik ve Roma dönemlerinde (MÖ 4. yüzyıl ve MS 4. yüzyıl arası) konuşulan Koini Yunancasından türemiştir. MS 11. yüzyılda Selçuklu Devleti'nin Küçük Asya'yı ele geçirmesinin ardından Pontus bölgesinin Bizans İmparatorluğu'ndan ayrı kalması, bu dilin ana karadaki Yunancadan koparak bağımsız bir şekilde gelişmesine zemin hazırlamıştır. Bu coğrafi ayrılık süresince Türkçe, Farsça ve Kafkas dillerinden etkilenen dilin Doğu Karadeniz'deki değişkesi, Antik Yunancaya yaşayan en yakın dil kabul edilir. Dilbilimci Michael Deffner 1877 yılında; Of, Uzungöl (Şerah) ve Trabzon merkez lehçelerini karşılaştırarak, bu dilin arkaik ögeler taşıyan bir Orta Çağ Rumcası olduğunu ortaya koymuştur.
Lehçeleri ve Coğrafi Yayılımı
Dilbilimci Manolis Triantafyllides, Pontus Rumcasını iki ana gruba ayırır. Bunlardan ilki Ünye ve civarında konuşulan Batı grubu (Oinountiak ya da Niotika); ikincisi ise Doğu grubudur. Doğu grubu da kendi içinde Trabzon ağzını kapsayan Sahil Bölgesi (Trapezountiak) ve Gümüşhane ile civarını kapsayan, tarihsel olarak en çok konuşulan İç bölgeler (Haldiot) ağzı olarak ikiye ayrılır. Ayrıca Ukrayna'nın Mariupol kentinde konuşulan ve Kırım kökenli olan Rumeyce (Kuzey grubu) ile Bolşeviklerin Demotiki Yunancasına karşı oluşturduğu Sovyet Rumeycesi de bu dil ailesiyle ilişkilendirilir. Türkiye'de kalarak 17. yüzyılda Müslümanlaşan toplulukların koruduğu ve Çaykara bölgesinde yoğunlaşan koluna ise dilbilimciler Oftalik adını vermekte, konuşurları ise dillerine Rumeyka demektedir.
Konuşan Sayısı ve Günümüzdeki Durumu
Pontus Rumcası, günümüzde dünya genelinde yaklaşık 778.000 kişi tarafından konuşulmakta olan ve ölme tehlikesi altında bulunan bir dildir. Bununla birlikte yaklaşık 200.000 ila 300.000 kişinin ana dilini oluşturmaktadır. Çoğunlukla Kuzey Yunanistan'da konuşulmasının yanı sıra Türkiye, Rusya, Ermenistan ve Kazakistan'da da konuşurları bulunmaktadır. Modern Yunanca ile aynı dilin lehçesi sayılsa da her iki dilin konuşurlarının birbirini tam olarak anlayamadığı bilinmektedir. Pontus Rumcası yazımında Yunan alfabesi temel alınırken, Türkiye'de Latin alfabesi, Ukrayna'da ise Kiril alfabesi daha yaygın olarak tercih edilmektedir.