İstanbul’un Fatih ilçesi merkezinde, Pertevniyal Valide Sultan Camii’nin hemen yanında konumlanan Pertevniyal Lisesi (Valde Mektebi), 1872 yılından bu yana eğitim veren Türkiye’nin en köklü ve başarılı ortaöğretim kurumlarından biridir. II. Mahmut’un eşi ve Abdülaziz’in annesi Pertevniyal Sultan tarafından yaptırılan okul, tarih boyunca ülkenin ilim ve kültür hayatına yön veren pek çok değerli ismi mezun etmiştir. 1998 yılından bu yana Anadolu Lisesi statüsünde karma eğitim veren kurum, günümüzde de yüksek akademik başarısıyla dikkat çekmektedir.
Tarihçe ve Kuruluş Süreci
Okulun inşası, Pertevniyal Valide Sultan’ın Aksaray’da kendi adını taşıyan cami inşasıyla eş zamanlı olarak başlatılmıştır. Valide Sultan, caminin yanına bir çeşme, kütüphane ve eşi II. Mahmud adına bir okul inşa ettirmiştir. Mahmudiye Mektebi adı verilen, iki katlı ve sekiz odalı kâgir okul binası 3.530 altın harcanarak iki yılda tamamlanmış ve 6 Nisan 1872 tarihinde öğretime açılmıştır. Yapının alt katı sübyan mektebi, üst katı ise rüştiye olarak hizmet vermiştir. Ancak bu ilk bina, 1911 yılındaki büyük Aksaray yangınında tamamen yanarak kül olmuştur.
Mimar Sırrı Arif Bilen İmzalı Modern Tasarım
Yangının ardından eğitim faaliyetlerini geçici binalarda sürdüren okul için Valide Sultan’ın bıraktığı vakıf gelirlerinin birikimiyle yeni bir bina tasarlanmıştır. 1930 yılında Mimar Sırrı Arif (Bilen) tarafından projelendirilen ve bugün binanın güney bölümünde yer alan modern betonarme yapı inşa edilmiştir. Döneminin ilerisinde bir mimari anlayışa sahip olan bu yeni bina, bir okul için tasarlanabilecek en ince ayrıntıları bünyesinde barındırmaktadır.
Öncü Mimari ve Aydınlatma Teknikleri
Mimar Vedat’ın 1931 tarihli makalesinde övgüyle bahsettiği üzere, binada Türkiye'de ilk kez sınıfların her köşesini homojen bir şekilde aydınlatan endirekt tenvir (aydınlatma) usulü uygulanmıştır. Tavana bitişik tasarlanan pencereler ışığın en üst seviyede yayılmasını sağlarken, sınıfların havalandırılması tek bir manivela ile kontrol edilen vasisdas pencerelerle pratikleştirilmiştir. Ayrıca, üst kattaki gürültülerin alt sınıflara geçmesini önlemek amacıyla betonarme tavanın altında hava boşluğu bırakılarak ikinci bir asma tavan yapılmış ve merdiven basamakları çocukların fizyolojisine uygun olarak tam 14 santimetre yüksekliğinde tasarlanmıştır.
Geçmişten Günümüze Gelişimi ve Güçlendirme Çalışmaları
Yıllar içerisinde artan öğrenci nüfusu nedeniyle ek binalarla genişletilen okul, çift öğretim uygulamalarına geçmiş ve zaman zaman binaları Osmanlı Arşivi veya postane gibi farklı devlet kurumlarına tahsis edilmiştir. Son olarak, 6 Şubat 2023 depremleri sonrasında İstanbul Valiliği tarafından yapılan incelemeler neticesinde riskli bulunarak güçlendirme kapsamına alınan B Blok ve Spor Salonu binalarındaki çalışmalar 2024-2025 eğitim öğretim yılı itibarıyla tamamlanmış ve okul, Aksaray'daki tarihi ana kampüsüne güvenle geri dönmüştür. Cemil Meriç, Metin Akpınar, Aydın Boysan, Halit Kıvanç ve Hüseyin Rahmi Gürpınar gibi Türkiye'nin en seçkin yazar, sanatçı, bilim insanı ve siyasetçilerini yetiştiren bu tarihi yapı, günümüzde de eğitim meşalesini taşımaya devam etmektedir.