Pertek, Doğu Anadolu Bölgesi'nde yer alan Tunceli ilinin güneyinde konumlanmış tarihi bir ilçedir. Elazığ il sınırları ile arasındaki doğal sınırı Keban Baraj Gölü oluşturmaktadır. Toplam yüzölçümü 858 km² olan ilçenin deniz seviyesinden ortalama yüksekliği (rakımı) 1.079 metredir. Doğal yapısı ve Keban Baraj Gölü ile çevrelenen coğrafyasıyla bölgenin en dikkat çekici yerleşim alanlarından biridir.
Pertek İsminin Kökeni ve Efsaneleri
İlçenin isminin kökenine dair tarihi kaynaklarda çeşitli rivayetler aktarılmaktadır. Evliya Çelebi'nin ünlü eseri Seyahatname'de belirtildiğine göre, Pertek ismi Moğolca "karakuş" anlamına gelen "per-teng" kelimesinden gelmektedir. Seyahatname'de, Pertek Kalesi üzerinde tunçtan bir karakuş heykelinin bulunduğu ve her yıl Nevruz gününde kanat çırparak çevre halkını şehrin pazarına toplamak için işaret verdiği anlatılır. Kalenin Halid Bin Velid tarafından ele geçirilmesiyle bu heykelin yıkıldığı ancak yerinin hâlâ belli olduğu da rivayet edilmektedir. Bunun yanı sıra, ilçedeki Şebşebik, Sağmınik, Sıptınik, Şorğu, Titenik, Xirnik, Margek, Axzunik ve Horik gibi mahalle ve köy isimlerinin halk arasında Ermenice telaffuz edilmesi nedeniyle, Pertek adının Ermenice "Kalecik" anlamına geldiği de öne sürülmüştür.
Cilalı Taş Devri'nden Osmanlı'ya Köklü Bir Tarih
Fırat'ın kuzeyinde yer alan bölgede yerleşim tarihi Cilalı Taş Devri'ne kadar uzanmaktadır. MÖ 2. bine ait Hitit kayıtlarında bölgenin İşuva Krallığı hakimiyetinde olduğu görülmektedir. Hititlerin ardından Asur egemenliğine giren ve Sophane adıyla anılan bölge, MÖ 8. yüzyılda Urartuların hakimiyetine geçmiştir. İlçenin en önemli simgelerinden olan Pertek Kalesi'nin de bu dönemde inşa edildiği değerlendirilmektedir. Bölge daha sonra sırasıyla Ahameniş İmparatorluğu (Ermenistan Satraplığı), Makedon Kralı Büyük İskender, Kapadokya Krallığı, Selevkoslar ve Romalılar tarafından yönetilmiştir.
Bizans döneminde yaşanan Bizans-Sasani savaşlarına sahne olan Pertek, Sasanilerin yıkılmasıyla birlikte Emevi ve Abbasi egemenliğini görmüştür. 1071 Malazgirt Meydan Muharebesi'nin ardından Türk akınlarına maruz kalan yörede sırasıyla Çubukoğulları Beyliği, Mengücekler, Anadolu Selçuklu Devleti, Moğollar, Eretna Beyliği, Erzincan Beyliği, Timurlular ve Akkoyunlular hüküm sürmüştür. 1514 Çaldıran Muharebesi ve sonrasındaki Ovacık Muharebesi ile Osmanlı İmparatorluğu sınırlarına katılan Pertek, müstakil bir sancak haline getirilerek ocaklık statüsüyle yönetilmiştir.
Yakın Tarih ve Mimari Miras
Ocaklık statüsünün kaldırılmasının ardından kaza merkezi haline gelen Pertek, 1888 yılında kurulan Dersim sancağına bağlanmış; 1892 yılında ise Çarsancak kazasının nahiyesi konumuna getirilmiştir. 1916 yılında Tunceli vilayetinin kurulmasıyla ilçeye dönüştürülen yerleşim, 1937 yılında geçici olarak Elazığ'dan yönetilmeye başlanmış, 1947 yılında Tunceli'nin yeniden il yapılmasıyla birlikte tekrar Tunceli iline bağlanmıştır. İlçenin günümüzdeki en önemli mimari miraslarından biri ise 16. yüzyıla tarihlenen ve Keban Baraj Gölü kıyısında Pertek manzarasına eşlik eden Çelebi Ali Camii'dir.
Sosyo-Ekonomik Yaşam ve Ulaşım
Pertek'in ekonomisi ağırlıklı olarak tarım, hayvancılık ve Keban Baraj Gölü üzerindeki feribot işletmeciliğine dayanmaktadır. Tarımsal faaliyetler kapsamında en çok arpa, buğday, şeker pancarı ve nohut yetiştirilmektedir. Hayvancılık alanında ise süt, peynir, kırmızı et, bal ve yumurta üretimi ilçe halkının başlıca geçim kaynakları arasında yer alır. Ulaşım noktasında ilçenin Elazığ il sınırı ile bağlantısı Keban Baraj Gölü üzerindeki feribot işletmeciliği ile sağlanmakta olup, bu feribot seferleri bölge ekonomisine ve ulaşımına önemli bir katkı sunmaktadır. Son yıllarda özellikle işsizliğe bağlı geçim sıkıntısı sebebiyle ilçeden en yakın il merkezi olan Elazığ'a göçler yaşanmış ve bu durum ilçe nüfusunun azalmasında etkili olmuştur.