Pazaryolu'nun Tarihçesi ve Kökeni
Erzurum ilinin Karadeniz Bölgesi sınırları içerisinde yer alan Pazaryolu, nüfus bakımından Erzurum'un en küçük ilçesidir. İl merkezine yaklaşık 121-124 kilometre mesafede bulunan ilçe; doğuda İspir, batıda Bayburt, güneyde Aşkale ve kuzeyde ise Rize illeriyle komşudur. Pazaryolu'nun Türkçe kaynaklardaki eski adı Norgah veya Norkah olarak bilinmektedir. Tarihi belgeler ve Gürcü vakayinamesi Kartlis Tshovreba incelendiğinde, bu yerleşimin Ermenice 'yeni' anlamına gelen 'nor / nora' ve Gürcüce 'şehir' anlamına gelen 'kalaki' kelimelerinin birleşiminden oluşan ve 'yeni şehir' manasını taşıyan Norakalaki olduğu anlaşılmaktadır. Erken ve geç Orta Çağ'da Gürcü idaresi altında bulunan bölge, 1301 veya 1302 yıllarında Gürcü Cakeli hanedanından I. Beka Cakeli'nin oğlu Sargis'in, Gürcistan'ı işgale girişen Türkmen beyi Azat Musa'yı yenilgiye uğrattığı önemli bir savaşa sahne olmuştur.
Osmanlı Döneminden Cumhuriyet Dönemine Yolculuk
Osmanlılar, Norakalaki'yi 16. yüzyılın ilk yarısında Gürcülerden ele geçirmiştir. Bölgenin Osmanlı hakimiyetine geçmesinden bir asır sonra düzenlenen 1642 tarihli avarız defteri kayıtlarında, burada asker ve civar köylerden şahıslara ait çiftlikler ile tarım arazilerinin bulunduğu belirtilmektedir. 19. yüzyılda sadece Müslüman nüfusun yaşadığı köyde, 1835 yılındaki nüfus sayımına göre 150 Müslüman erkek nüfus bulunmaktaydı. 1896 yılında gerçekleştirilen ıslahat çalışmaları kapsamında İspir kazasının 63 köylü bir nahiyesi haline gelen yerleşim merkezinde 398 erkek nüfus tespit edilmiştir. 24 Şubat 1916'da Ruslar tarafından ele geçirilen bölge, Rus cephelerinin çözülmesiyle bölgeye yerleşen Ermenilerin sebep olduğu çatışmaların ardından 25 Şubat 1918 tarihinde kurtarılarak yeniden Türk idaresine kavuşmuştur. Tarih boyunca bucak statüsünde kalan yerleşim, 1964 yılında Pazaryolu adını almış ve 21 Haziran 1989'da yayımlanan kanunla İspir'den ayrılarak resmi olarak ilçe statüsüne kavuşmuştur.
Doğal Güzellikler, Arıcılık ve Rafting
Pazaryolu, Kaçkar Dağları ile Mescit Dağları arasında, Çoruh Nehri vadisinde yer alan ve 750 kilometrekarelik bir coğrafyaya yayılan eşsiz bir doğaya sahiptir. Okuryazarlık oranının %99'a ulaştığı ilçede halkın geçim kaynağı gurbetçilik ve çiftçiliktir. Çoruh vadisinde ve nehre inen dere yataklarında meyvecilik ile sebzecilik ön plana çıkarken, yüksek rakımlı köylerde hayvancılık ve arıcılık yapılmaktadır. İlçe; jeolojik yapısı, toprak özellikleri ve zengin bitki örtüsüyle Türkiye'de intansif arıcılık için en ideal merkezlerden biri olup son derece kaliteli bal üretimi gerçekleştirmektedir. Ayrıca, ilçe sınırlarından geçen Çoruh Nehri; su debisi, su miktarı ve sezon uzunluğu gibi tabii özellikleri sayesinde rafting sporları için harika bir cazibe merkezidir. Tarih severler için ise Orta Norgah (Kümbettepe) mevkiindeki küçük bir kaya üzerine harçla inşa edilmiş olan ve günümüze çok az kalıntısı ulaşan tarihi kale kalıntıları görülmeye değer niteliktedir.