Tarihi İpek Yolu'nun Kadim Durağı: Pasinler
Erzurum il merkezine 37 kilometre uzaklıkta konumlanan Pasinler, deniz seviyesinden ortalama 1663 metre yüksekliği ve 1134 kilometrekarelik yüzölçümü ile Doğu Anadolu'nun en köklü yerleşim yerlerinden biridir. Tarihi İpek Yolu üzerinde stratejik bir konumda yer alan ilçe; görkemli kalesi, şifalı kaplıcaları, doğal maden suları ve tarımsal simgesi haline gelen patatesi ile tanınmaktadır. İlçe merkezine sadece 4 kilometre mesafede yer alan Serçeboğazı mahallesinin girişinde ise şifasıyla bilinen diüretik maden suyu kaynağı bulunmaktadır.
Urartulardan Osmanlı Dönemine Uzanan Zengin Tarih
Bugün Pasinler, Köprüköy ve Horasan bölgelerini içine alan coğrafya, antik dönemde Biani olarak adlandırıldığı sırada Urartuların kontrolü altında bulunuyordu. Orta Çağ'da Gürcistan sınırları içerisinde yer alan bu topraklarda, 13. yüzyılın başlarında Gürcüler ile Türkler arasında tarihi Basiani Savaşı gerçekleşmiştir. Bölge, 1545 yılında Osmanlılar tarafından Gürcülerden ele geçirilmiştir. Tarih boyunca farklı medeniyetlere ev sahipliği yapan ilçede, eski zamanlardan günümüze ulaşan en önemli kalıntılardan biri kasabada yer alan ve Hasan Kale adıyla da bilinen Pasinler Kalesi ile Demirdöven köyünde bulunan megalit yapı kalıntılarıdır.
İsmin Kökeni ve Osmanlı'dan Cumhuriyet'e İdari Yapı
Pasinler'in bilinen eski adı Basiani'dir. Gürcü coğrafyacı Vahuşti (1696-1757), Aras Nehri'nin yukarı kesiminde konumlanan bu kent ve bölgenin eski adının Basiani olduğunu, Osmanlı döneminde ise buraya Hasan Kala (Asankala) dendiğini kaydeder. Nitekim bölge, 1835 yılındaki Osmanlı nüfus defterinde ve 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Hasan Kala olarak geçmektedir. 1835 Osmanlı nüfus sayımında Erzurum Eyaleti'nin kazalarından biri olan Hasan Kala, o dönemde 8 mahalle ve 127 köyden oluşmaktaydı. Sadece erkek nüfusun kaydedildiği bu tarihi sayımda, kazadaki erkek nüfusun %72'sini Müslümanlar (6.561 kişi), %28'ini ise Hristiyanlar (2.578 kişi) oluşturuyordu.
Cumhuriyet Dönemi Nüfus ve İdari Değişimleri
Cumhuriyet döneminde idari yapısı zamanla değişen Pasinler, 1928 yılında merkez, Aras, Aşağı Pasin ve Kara Yazı nahiyelerinden oluşmaktaydı. Zaman içinde ilçeden yeni ilçelerin ayrılmasıyla sınırları değişmiştir; 27 Kasım 1953 tarihinde Aşağı Pasin ve Aras bucaklarının birleştirilmesiyle Horasan ilçesi kurulmuş, 16 Mayıs 1990 tarihinde ise Çobandede bucağının ayrılmasıyla Köprüköy ilçesi teşkil edilmiştir. Bu idari değişikliklerin ardından Pasinler, günümüzde Erzurum'un en önemli tarihi ve kültürel merkezlerinden biri olarak varlığını sürdürmektedir.