Anadolu'nun Karadeniz Kıyısındaki Kadim Bölgesi: Paflagonya
Paflagonya (Grekçe: Παφλαγονία Paphlagonía, modern translit. Paflagonía), Anadolu'nun Karadeniz kıyısında, Pontus ve Bitinya arasında kalan son derece eski ve tarihi bir coğrafi bölgedir. Antik dönem coğrafyacısı Strabon'a göre Parthenius (Bartın Çayı) nehri bölgenin batı sınırını, Halys (Kızılırmak) nehri de doğu sınırını çizmektedir. Bölge genel hatlarıyla doğuda Kızılırmak, batıda Sakarya Nehri, güneyde Frigya ve Galatya ile çevrili olup kuzeyde ise Karadeniz ile son bulmaktadır. Günümüzde Kastamonu, Sinop, Bartın, Çankırı ve Karabük illerinin tamamı bu bölgede yer alırken Çorum, Bolu, Zonguldak ve Samsun illerinin bir bölümü de bu tarihi coğrafyanın sınırları içinde kalmaktadır. Batı Karadeniz ve Orta Karadeniz bölümünü kapsayan bu bölgeye, Türklerin egemenliğinden önce Paflagonya adı verilmiştir. MÖ 1000 tarihinde bu bölgeye hâkim olan Paflagonlar kendi adlarını bu coğrafyaya vermişlerdir.
Mitolojik Kökenler ve Tarih Öncesi Yerleşim İzleri
Yapılan arkeolojik kazılardan elde edilen veriler ışığında Zonguldak, Bartın ve Kastamonu illerini kapsayan Paflagonya bölgesinin tarih öncesi kalıntılarının 4 bin yıl öncesine işaret ettiği tespit edilmiştir. Paflagonya antik bölgesinin tarihteki izlerinden söz eden en eski yazılı kaynak Homeros'un İlyada destanıdır. Homeros, MÖ 1200'lerde Truva savaşlarına katılan Paflagonyalıların bir bölümünün Pathenios (Bartın) çayı çevresinde Sesamos (Amasra), Kromna (Kurucaşile) ve Parthenios gibi antik kentler kurduklarını anlatmaktadır. Bölgede Paflagonya antik yerleşimleri hakkında araştırmalar gerçekleştiren Belgesel Yönetmeni Tekin Gün, Orta Tunç Çağının MÖ 2000 ile MÖ 1500 arasını kapsayan dönemine ait Çankırı'da 35 höyük, nekropol ve Eski Tunç Çağına ait birçok yerleşim izinin bulunduğunu belirtmiştir. Tarihçi Herodot'un kaynaklarında ise Paflagonya halkının kendi kendine kabile gibi yaşadığı aktarılmaktadır. Birçok mitolojik öykünün kahramanı olan Amazonlar, Karadeniz Ereğlisi ve çevresinin (Heraklea-Sinop arası) bilinen ilk sakinleri olarak ifade edilirken, Kaskalar ve Kukonlar da Hatti ve Hititlerden sonra bu toprakların eski halkları olarak bilinmektedir.
İstilalar, Krallıklar ve Roma Dönemi Hâkimiyeti
Çağımıza ulaşan yazılı kaynaklara göre Paflagonların son kralının krallık merkezi İskilip olmuştur. Tarih boyunca büyük mücadelelere sahne olan bu bölgeyi Büyük İskender zaptedememiş ise de onun kumandanı Antigon istilaya muvaffak olmuştur. Helenlerden sonra 183'te Pontuslar bölgeyi ve sahillerini ele geçirmiştir. Ardından 200'de Galatyalılar Ilgaz'ın güneyini kontrol altına almış, 12'de bölgeyi tekrar Pontuslara vermişler ve 104'te bölge Pontuslardan Bitinyalılara geçmiştir. Bitinyalılar ise 64'te Romalılarla yaptıkları savaşta tamamen yok olmuşlardır. Romalılar, Kastamonu dahil tüm bölgeyi işgal ettikten sonra Taşköprü'yü hükûmet merkezi yapmışlardır. Bu şehri General Pompe ele geçirdiğinden şehre Pompeipolis adını vermişlerdir. Roma İmparatorluğu'nun 395'te ikiye bölünmesiyle kurulan Doğu Roma İmparatorluğu, 1100'e kadar Kastamonu'ya hâkim olmuş, fakat o tarihte kenti Danişmentlilere terk etmeye mecbur kalmıştır.
Paflagonya Kentleri ve İz Bırakan Tarihi Kişilikler
Bölgenin öne çıkan antik kentleri ve yapıları arasında Taşköprü'de bulunan Pompeypolis, kıyıdaki Tieion ve tarihi Roma ile Pontus öncesine dayanan Boyabat Kalesi yer almaktadır. Boyabat Kalesi'nin MÖ 7. yüzyıl civarlarında bizzat Paflagonyalılarca yapıldığı bilinmektedir. Paflagonya coğrafyası ayrıca tarih boyunca pek çok önemli şahsiyete ev sahipliği yapmıştır. Bunlar arasında Pers kralları I. Artakserkses ve II. Darius'un elçiliğini yapan hadım Artoxares (M.Ö. 5. yüzyıl), Kinik felsefesinin kurucularından ünlü Yunan filozofu Sinoplu Diyojen (M.Ö. 4. yüzyıl), sahte peygamber veya Paphlagonialı İskender olarak da bilinen Asklepios kâhini Aleksandros (yaklaşık M.S. 105 – MS 170), 8. yüzyılda yaşamış Aziz Filaretos, Doğu Roma imparatoru Theophilus'un karısı Theodora (9. yüzyıl), Doğu Romalı şair ve yazar John Mauropous (11. yüzyıl), Doğu Roma imparatoru IV. Mihail (M.S. 1010 – 1041) ve Kapadokya ile Paflagonya Satrabı Eumenes (M.Ö 361 – yaklaşık M.Ö. 315-316 kışı) bulunmaktadır.