Onur Anıtı, Samsun'un İlkadım ilçesindeki Atatürk Parkı'nda yer alan ve şehrin en önemli simgesi hâline gelen anıttır. Mustafa Kemal Atatürk'ün Samsun'a çıktığı noktaya dikilen bu anıt, Kurtuluş Savaşı'nın başlangıcı sayılan bu tarihî anı simgelemektedir. Anıtın heykeli Samsun Valisi Kâzım Paşa tarafından Samsun halkı adına Avusturyalı heykeltıraş Heinrich Krippel'e 1927 yılında sipariş edilmiş, aynı yıl 19 Mayıs günü kaidenin resmî temel atma töreni yapılmıştır. Tunçtan yapılmış olan heykelin yüksekliği 4,75 metre, taş blok kaidenin yüksekliği 4,10 metre, tüm anıtın yüksekliği ise 8,85 metredir.
Anıtın İnşa Süreci ve Yaşanan Gelişmeler
Heykelin yapım süreci 1928 yılında Viyana'da başlamış ve 1931 yılında 32 parça hâlinde sonlanmıştır. Heykel için 37.000 dolara anlaşılmış, heykeltıraş Heinrich Krippel'e ise ayrıca 5.500 dolar ödeme yapılmıştır. Hamburg'dan Nicea vapuru ile taşınan heykel parçaları 15 Ekim 1931'de Samsun'a ulaşmış fakat gümrük geçişi sırasında talep edilen 40.000 liralık vergi sebebiyle gümrüğe takılmıştır. Bu verginin yerel kurumlarca ödenmesi mümkün olmadığından, merkezî bütçe oluşturularak Türkiye hükümeti tarafından ödenmiş ve heykel gümrükten çıkarılmıştır. Avusturyalı bir mühendisin yardımıyla parçalar birleştirilerek heykel, 29 Ekim 1931 tarihinde kaidesine monte edilmiştir.
Görkemli Açılış Töreni ve İlk Tepkiler
Cumhuriyet tarihinin on üçüncü anıtı, Heinrich Krippel'in ise Türkiye'deki dördüncü anıt çalışması olan bu eserin resmî açılışı 15 Ocak 1932 tarihinde gerçekleştirilmiştir. Açılış törenine askerî bando, askerî kıta, resmî kurumlar, siyasiler ve yerel halk katılım göstermiştir. Tören sırasında Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk ve Başbakan İsmet İnönü'nün telgrafları okunmuş; Samsun Valisi Mehmet Salim Bey, Ethem Veysi Bey, Kefeli Muhittin Bey, Zübeyiroğlu M. Fuat Bey, belediye adına Muhittin Bey ve Maarif Müdürü Cemal Bey konuşmalar yapmıştır. Heykeltıraş Heinrich Krippel de kürsüye çıkarak Almanca bir konuşma gerçekleştirmiştir.
Sanatsal Kompozisyonu ve Tasarım Özellikleri
Onur Anıtı, devingenliği ve ritim dengesiyle dikkat çeken en başarılı Atatürk heykellerinden biridir. Heykelde Mustafa Kemal Atatürk, mareşal üniformasıyla şaha kalkmış bir at üzerinde savaş komuta eder hâlde betimlenmiştir. Sol eliyle dizginleri tutarken sağ eliyle kılıcının kabzasını kavramış olan Atatürk'ün yüz kompozisyonu gençlik yıllarını yansıtmaktadır. Heykel kaideye atın arka iki ayağı ve yere uzanan kuyruğuyla dayanmaktadır. Heykeltıraş Krippel bu duruşu korkusuzluğun ve gücün bir sembolü olarak tasarladığını ifade etmiştir. Dönemin yazarlarından İsmail Habip Sevük ise heykelin farklı açılardan görünümünü eleştirmiş, sol taraftan bakıldığında atın karnı ve kuyruğunun yerden kuvvet almasının görünmemesi nedeniyle en dengeli duruşun bu açıdan sağlandığını belirtmiştir.