Nyssa (Grekçe: Νύσσα), Küçük Asya'nın Kapadokya bölgesinde yer alan antik bir kasaba ve piskoposluk merkezidir. 4. yüzyılın en önemli figürlerinden biri olan Nissalı Gregor'un piskoposluk makamı olması nedeniyle Hristiyanlık tarihinde büyük bir öneme sahiptir. Şehrin adı, günümüzde hem Doğu Ortodoks Kilisesi hem de Roma Katolik Kilisesi bünyesinde bir "titüler makam" (unvanlı bir piskoposluk merkezi) olarak kullanılmaya devam etmektedir.
Nyssa Antik Kentinin Konumu ve Ulaşım Kayıtları
Tarihi yol rehberi olan Antonine Itinerary (Antoninus Yol Rehberi), şehri Ancyra (Ankara) ile Caesarea (Kayseri) arasındaki yol üzerinde, Parnassos ile Asiana arasında konumlandırır; burası Parnassos'tan 24 Roma mili, Asiana'dan ise 32 Roma mili uzaklıktadır. Batlamyus'un ünlü Coğrafya eseri ise kenti, Murimene Strategia'sı (Grekçe: Στρατηγίας Μουριμηνῆς) içerisinde kendi derece sistemine göre 68°20' boylam ve 38°40' enlem koordinatlarında gösterir. Roma'nın Kapadokya Prima eyaleti sınırları içinde yer alan Nyssa antik kentinin yeri, günümüzde Anadolu'nun iç-güney kesiminde yer alan Aksaray ilinin Ortaköy ilçesine bağlı Harmandalı köyü yakınları olarak saptanmıştır.
Höyükler ve Arkeolojik Yapı
Bölgedeki arkeolojik alan; Harmandalı'nın yaklaşık 1 ve 2 kilometre kuzeyinde yer alan, Büyükkale ve Küçükkale olarak adlandırılan iki höyükten oluşmaktadır. Antik kasaba ise bu höyük bölgesinin 1 kilometre kuzeyinde konumlanmıştır. Nyssa için önerilen bir diğer konum ise günümüzün Nevşehir şehridir; ancak modern bilimsel çalışmalar bu ihtimal üzerine ciddi şüpheler düşürmüştür. Diğer yandan, William Smith'in Yunan ve Roma Coğrafyası Sözlüğü (Dictionary of Greek and Roman Geography), kasabayı başka bir yerde ismine rastlanmayan Nirse veya Nissa adlı bir köye yerleştirmiş ve buranın antik çağda Kızılırmak (Halys) nehrine çok uzak olmayan, Muriane adlı bir bölgede bulunduğunu belirtmiştir.
Köklü Kilise Tarihi ve Piskoposları
Nyssa, Roma'nın Kapadokya Prima eyaletinde, eyalet başkentinin metropolitlik makamı olan Kayseri (Caesarea in Cappadocia) Başpiskoposluğu'na bağlı bir süfragan (alt piskoposluk) merkezi olacak kadar büyük bir öneme sahipti. Nyssa'nın adı bilinen en erken piskoposu, yaklaşık MS 372 ile 394 yılları arasında görev yapan, metropolitlik merkezi Kayseri'nin piskoposu olan Büyük Basil'in kardeşi Nissalı Gregor'dur. Tarih boyunca Nyssa piskoposu olarak görev yapmış diğer önemli isimler arasında 431 yılındaki Efes Konsili döneminde piskopos olan Herakleides, 449 yılındaki "İkinci Efes Konsili"ne katılan Musonios, 553'teki İkinci Konstantinopolis Konsili'ne katılan Ioannes (Yuhanna), 680 yılındaki Üçüncü Konstantinopolis Konsili'nde yer alan ikinci bir Ioannes, 693 yılındaki Trullo Konsili'ne iştirak eden Paulus, 787 yılındaki İkinci İznik Konsili'ne katılan üçüncü bir Ioannes, 879'da toplanan I. Fotios'un Konstantinopolis Konsili'nde bulunan Ignatius ve 10. yüzyılda yaşamış, dini yazılarıyla tanınan piskopos Germanus yer almaktadır.
Günümüzdeki Durumu ve Temsili Yetki Alanı
Kasaba ve buradaki Hristiyan topluluğu ortadan kalktıktan sonra bile Doğu Ortodoks Kilisesi, Nyssa için "titüler" (temsili) piskoposlar atamaya devam etmiştir. Uygulamada bu titüler piskoposlar, başka yerlerde bulunan Ortodoks Hristiyan toplulukları üzerinde dini yetki sahibi olmuşlardır. 2012 yılından bu yana "Nyssa Piskoposu" unvanı, Amerikan Karpat-Rus Ortodoks Diyosezi'nin (American Carpatho-Russian Orthodox Diocese) piskoposu tarafından taşınmaktadır.