Nevali Çori'nin Tarihi ve Önemi
Nevali Çori, Şanlıurfa ilinin Hilvan ilçesine bağlı Güluşağı mahallesinin hemen kuzeybatısında yer alan, tarihi MÖ 8400 ile 8100 yılları arasındaki Çanak Çömleksiz Neolitik B (PPNB) dönemine kadar uzanan son derece önemli bir höyüktür. Fırat Nehri'nin orta kesiminde konumlanan bu Erken Neolitik yerleşim, günümüzde "Taş Tepeler" projesi kapsamındaki arkeolojik alanlardan biri olarak kabul edilmektedir. Dünyanın bilinen en eski tapınaklarından bazılarına ve anıtsal heykellere ev sahipliği yapmasıyla tanınan Nevali Çori; kendisinden daha erken bir tarihe sahip olan Göbeklitepe ve diğer Taş Tepeler yerleşimleriyle birlikte, Avrasya Neolitik dönemi hakkındaki bilimsel anlayışta adeta devrim yaratmıştır. Ayrıca, insanlık tarihinin evcilleştirilmiş en eski Siyez buğdayı da bu alanda keşfedilmiştir.
Coğrafi Konumu ve Yerleşim Planı
Höyük, Atatürk Baraj Gölü suları altında kalmadan önce Fırat Nehri'nin bir kolu olan Kantara Deresi'nin iki yanında yer almaktaydı. Dere höyüğü ikiye bölmüş durumda olup, derenin doğu yakasında yer alan 90 x 40 metre boyutlarındaki büyük alan Nevali Çori I, batı yakasındaki daha küçük alan ise Nevali Çori II olarak adlandırılmaktadır. Arkeolojik açıdan en önemli tabakalar, Nevali Çori I kesimindeki beş yapı katından oluşan Çanak Çömleksiz Neolitik Çağ tabakalarıdır. Burada yürütülen kazı çalışmaları ve analizler, buradaki neolitik halkın esas olarak avcı-toplayıcı yaşam tarzını sürdürmekle birlikte tarım ve hayvancılık da yaptığını ortaya koymuştur. Ayrıca Göbeklitepe, Karahan, Sefer Tepe ve Hamzan Tepe gibi çağdaş alanlarda benzerleri görülen T biçimli sütunların yer aldığı kült binası burada ortaya çıkarılan en önemli keşiflerdendir.
Arkeolojik Kazılar ve Keşif Süreci
Nevali Çori Höyüğü, ilk olarak 1980 yılında Hans Georg Gebel başkanlığındaki bir ekibin bölgedeki yüzey araştırmaları sırasında keşfedilmiştir. Heidelberg Üniversitesi ve Şanlıurfa Müzesi işbirliğiyle, müze müdürü Adnan Mısır başkanlığında ve Prof. Harald Hauptmann bilimsel danışmanlığında 1983 ile 1985-1987 yılları arasında küçük ölçekli sondaj kazıları gerçekleştirilmiştir. Daha sonra, 1989-1991 yılları arasında ise çok daha geniş çapta kazılar yürütülmüştür. İlk etapta derenin doğu yakasındaki Nevali Çori I bölgesinde 2 metre kalınlığındaki kültür dolgusu geçilerek ana toprağa kadar inilmiş, ardından derenin batısındaki Nevali Çori II yerleşmesi de kazılarak gün ışığına çıkarılmıştır.
Tabakalanma ve Mimari Yapılar
Yerleşmede yukarıdan aşağıya doğru sırasıyla Roma İmparatorluğu, Erken Tunç Çağı I. evre, Bakır Çağı (Halaf) ve Çanak Çömleksiz Neolitik Çağ yapı katları saptanmıştır. Neolitik Çağ'a tarihlenen yapı katlarında kireç taşı ve çamur harç kullanılmış olup toplamda 29 yapı belirlenmiştir. Mimari açıdan dikdörtgen, kare ve yuvarlak olmak üzere üç farklı yapı planı mevcuttur. Konut olarak inşa edildiği anlaşılan dikdörtgen planlı bağımsız yapıların tabanlarının altında, iri taş bloklarla oluşturulmuş nem önleyici özel kanallar bulunmaktadır. İç düzenlemeleri, bankları ve dikilitaşları ile konutlardan tamamen ayrılan kare planlı tek bir özel yapı ise arkeologlarca Kült Yapısı olarak adlandırılmıştır.