Maşat Höyük'ün Konumu ve Kökeni
Tokat il merkezinin güneybatısında, Zile ilçesinin ise 20 kilometre güneybatısında yer alan Maşat Höyük, Yalınyazı Köyü'nün (eski adıyla Maşat Köyü) 1 kilometre güney-güneybatı yönünde konumlanmıştır. Kazıların gerçekleştirildiği yıllarda ova tabanından yaklaşık 29 metre yükseklikte bulunan bu höyük, 450 x 225 metre boyutlarındadır. Yerleşimin yakınında yer alan bugünkü Yalınyazı Köyü, Horasan'ın Meşhed bölgesinden Anadolu'ya göç eden bir Türk boyu tarafından kurulmuş olup, adı da bu kökenden gelmektedir. Köy halkının höyüğün bulunduğu tepeyi "Höyüktepe" olarak adlandırması ise Orta Asya ve İran coğrafyasında benzer yükseltilere verilen geleneksel isimlerin bir devamıdır.
Keşif ve Arkeolojik Kazılar
Höyüğün tarihi önemi, ilk kez 1943 yılında yüzeyde bulunan ve Hitit Dönemi'ne ait olan bir kil tabletin yayımlanmasıyla anlaşılmıştır. Söz konusu antik belgede, bu yerleşimin MÖ 2. binyıla ait Tapigga adındaki kent olduğu belirtilmektedir. Tablete ait arşivi bulmak amacıyla höyükteki ilk dönem kazıları, 1945 yılında Prof. Dr. Ekrem Akurgal başkanlığındaki bir ekip tarafından yürütülmüştür. Daha sonrasında ise 1973-1980 yılları arasında Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'nden Prof. Dr. Tahsin Özgüç başkanlığındaki heyet tarafından sistemli kazılar gerçekleştirilmiştir.
Tabakalanma, Yapı Evreleri ve Pers Etkisi
Höyükte yapılan kazı ve araştırmalarda çok katmanlı bir yerleşim yapısı saptanmıştır. En üst tabakayı Demir Çağı oluştururken, ikinci ve üçüncü tabakalar Hitit Dönemi'ne, dördüncü tabaka ise Erken Tunç Çağı'na aittir. Bununla birlikte höyükte Geç Kalkolitik Çağ ve Erken Tunç Çağı I yerleşimlerinin varlığı da kabul edilmektedir. Demir Çağı yerleşimini oluşturan Frigler, kentin özellikle kale kesimini iskan etmiştir. Kale kesimindeki üç yapı katından en alttakinin Hitit sarayının enkazı üzerine taş temeller ve kerpiç tuğlalarla inşa edildiği görülmektedir. Frig yerleşiminin son iki katı Anadolu'daki Pers İmparatorluğu egemenliği dönemini temsil etmekle birlikte, II. yapı katındaki sanatsal çalışmalarda Akamenid etkileri gözlenmiştir.
Terk Edilme ve Günümüzdeki Tahribat Durumu
Frig yapı katının MÖ 450 – 300 yıllarına tarihlenen en yeni tabakasından sonra höyük tamamen terk edilmiş ve sonraki yüzyıllarda bir daha iskan görmemiştir. Asırlar boyu açıkta kalan kalıntılar, çevredeki yerleşimler tarafından taş ocağı olarak kullanılmıştır. 20.09.1991 tarihinde 1099 karar numarasıyla 1. ve 2. derece arkeolojik sit alanı olarak tescil edilen Maşat Höyük, günümüzde tarımsal faaliyetler ve kaçak kazılar nedeniyle ciddi tahribata uğramıştır. Kazı yıllarında yaklaşık 29 metre olan yüksekliğini kaybederek yayvan bir tepe görünümüne bürünmüş olan höyük, günümüzde de tarım nedeniyle zarar görmeye devam etmektedir.