Mezopotamya Coğrafyasında Kurtalan
Siirt ilinin bir ilçesi olan Kurtalan (Kürtçe: Misircê), tarihsel, kültürel ve sosyolojik olarak medeniyetin beşiği olarak bilinen Mezopotamya'nın nadide bir kentidir. İlçe topraklarında eski medeniyetlere ait Erzen, Zokarno ve Bemheri gibi yerleşim kalıntıları bulunmakla birlikte, ilçenin tarihi hakkında net bilgiler mevcut değildir. Tarihi kayıtlara göre yöre, 16. yüzyıl başlarında Şerefhan Beyliği toprakları içinde kalmış ve 1514 yılındaki Çaldıran Muharebesi'nden sonra Osmanlı topraklarına katılmıştır.
Kurtalan Şehrinin Kuruluş ve Taşınma Tarihi
Bugün ilçe merkezi olan Kurtalan şehrinin tarihi, idari bakımdan pek eskiye dayanmamaktadır; ancak bölgenin yerleşim olarak çok eski tarihlerden bu yana varlığını koruduğu bilinmektedir. Günümüzden 150 yıl kadar önce, Oyacık (Teylan) Köyü'nün Gedikbaşı (Batasê) mezrasında ikamet eden Malâ Faro aşiretinin üyeleri tarafından kurulduğu sanılmaktadır. Köylerinden göç eden birkaç aile, Zengan Tepesi'nin eteğindeki derenin her iki yakasına yerleşerek bugünkü Kurtalan ilçe merkezinin temeli olan Misriç Köyü'nü (Misircê) kurmuşlardır. Osmanlı Devleti zamanında yöre "Garzan" olarak bilinmekteydi ve Siirt vilayetinin bir ilçesi durumundaydı. İlçe merkezi sırasıyla 1904'te Beşpınar (Alenz) Köyü'ne, bir yıl sonra Beykent Köyü'ne, daha sonra Kayabağlar (Zokeydê) Köyü'ne, oradan Saipbeyli (Beybo) köyüne ve ardından Garzan beylerinin etkisiyle Yanarsu (Zok) köyüne taşınmıştır. 1938 yılına kadar Zok köyünde bulunan ilçe merkezi; Zok köyünün diğer köylere uzaklığı, merkezi konumda olmayışı ve Demiryolu yapımı neticesiyle bu yolun son durağı haline gelen Misriç Köyü'ne taşınma isteği gibi nedenlerle, 1 Haziran 1938 tarihinde çıkarılan bir kanunla Misriç'e taşınmıştır. Bu kanunla ilçe merkezinin adı Kurtalan yapılmış ve ilçe merkezi 1944 yılında fiilen Kurtalan'a taşınmıştır.
Tarih Öncesi Höyükler: Bozhöyük ve Çayırlı
İlçede geçmişi çok eskilere dayanan yerleşim yerleri bulunmaktadır. Bunlardan ilki olan Bozhöyük (Siirt/Kurtalan), Bakır Çağı'ndan kalma bir yerleşiminin üzerine kurulmuş olup altında yaklaşık 7000 yıllık kültür katmanları barındırmaktadır. Bir diğer yerleşim olan Çayırlı (Siirt/Kurtalan) ise ilk olarak Bakır Çağı'nda yerleşilmiş bir höyüktür ve günümüzde de iskan edilmektedir. Çayırlı köyünün evleri, yerleşimin neredeyse tüm yamaçlarını kaplamıştır. Höyüğün batısı ise oldukça dik bir yamaç olduğu için, imar faaliyetleri bu alanda sürdürülememiştir. Höyük üzerinde, evlerin su ihtiyacını karşılamak için köy hizmetlerinin yaptırdığı bir su deposu, yol ve iki adet telefon direği mevcuttur.
Coğrafi Yapı ve Doğal Özellikler
Kurtalan ilçesi, Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nin Dicle Bölümü'nde yer alır. İdari bakımdan Siirt ilinin bir ilçesi olan Kurtalan'ın doğusunda Siirt Merkez ilçe, batısında Beşiri ilçesi, güneybatısında Hasankeyf ilçesi, kuzeyinde ise Baykan ilçesi bulunmaktadır. İlçe arazisi genellikle dalgalı, arızalı, çıplak sırtlarla vadilerden ve yer yer genişçe düzlüklerden ibarettir. Kaynağını Sason Dağlarından alan Garzan Çayı ve kolları, geniş vadileri sulu tarıma uygun alanları teşkil eder. Güneyde Beşiri ilçesi ile doğal sınırı teşkil eden iki önemli yükselti vardır: Biri 1530 m yüksekliğindeki Dilek Tepesi (Kozdağ), diğeri ise 1050 m rakımlı Garzan Dağı'dır. Garzan Çayı, Başur ve Reşan Çayları ilçenin önemli akarsularıdır ve Reşan Çayı ile Garzan Çayı, Çattepe Köyü yakınlarında birleşmektedir. Ayrıca Ekinli ve Yayıklı Köylerinde birer sulama göleti bulunmaktadır.
Kurtalan Ulaşımı ve Kültürel Değerleri
Kurtalan, Haydarpaşa-Kurtalan demiryolu hattının son istasyonu durumundadır. İlçe merkezi aynı zamanda Siirt'i Batman'a ve dolayısıyla Diyarbakır'a bağlayan kara yolunun da üzerinde bulunur. İlçe kültüründe misafirperverlik önemli bir yer tutar ve halkı misafirperverliğiyle övülür. İlçenin gelenek ve görenekleri yörede yaygın olan kültürden esinlenmiştir. Ayrıca ilçenin kök boyalı Kurtalan kilimleri meşhurdur.