Kuluncak'ın Tarihçesi ve Yerleşim Süreci
Malatya iline bağlı bir ilçe olan Kuluncak, yaklaşık 100 veya 120 yıllık bir yerleşim geçmişine sahiptir. İlçenin kuruluşu, geçmiş dönemlerde yayla hayatı süren Bıyıkbogazı, Başören, Konaktepe ve Karıncalık mahalleleri sakinlerinin, kış mevsiminde sürüleriyle birlikte barınmak amacıyla buraya yerleşmesiyle başlamıştır. Zamanla, özellikle Konaktepe ve Başören köylerinin yaylalarında yaşayan kişilerin su kıyısındaki bu kuytu alanda yerleşik düzene geçmesiyle Kuluncak yerleşimi şekillenmiştir. İlçenin isminin de coğrafi olarak kuytu bir alanda bulunması sebebiyle "kuytucak" kelimesinden geldiği düşünülmekte olup, bu isim zaman içerisinde değişerek günümüzdeki Kuluncak halini almıştır.
Coğrafi Konumu ve Doğal Yapısı
Kuluncak ilçesi, Malatya il merkezine 110 kilometre uzaklıkta ve ilin kuzeybatı yönünde yer almaktadır. İlçe, kuzeyinde Sivas ilinin Kangal ilçesi ile 25 km, doğusunda Malatya'nın Hekimhan ilçesi ile 46 km, güney ve güneybatısında Darende ilçesi ile 22 km, batısında ise Sivas'ın Gürün ilçesi ile 26 km mülki sınırlara sahip olup, toplamda 119 kilometrelik bir sınır hattıyla çevrilidir. Ayrıca Hekimhan ilçesine 27 km, Darende'ye 47 km, Kangal ilçesine 110 km ve Gürün ilçesine 80 km mesafede yer alır. Oldukça dağlık ve engebeliyi aşan bir arazi yapısına sahip olan ilçenin deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 1.277 metredir. Ortalama eğimin 40 dereceyi bulduğu bölgede, yerleşim genel olarak bir vadi içerisinde ve Tohma Çayı üzerinde konumlanmıştır.
İdari Yapısı ve Gelişimi
Geçmiş yıllarda Darende ilçesine bağlı bir kasaba statüsünde olan Kuluncak, 1972 yılında belde teşkilatına kavuşmuş ve 20 Mayıs 1990 tarihinde ilçe statüsünü elde etmiştir. 30 Mart 2014 Mahalli İdareler Seçimleri ile birlikte yürürlüğe giren yeni büyükşehir yasası kapsamında köylerin tamamı mahalle statüsüne dönüştürülmüştür. Bu süreçte Sofular Belediyesi'nin tüzel kişiliği de sona erdirilerek mahalleye dönüştürülmüş ve ilçedeki toplam idari birim (mahalle) sayısı 28 olmuştur.
Yer Altı Zenginlikleri ve Kültürel Mirası
Kuluncak, yer altı kaynakları bakımından oldukça zengin bir jeolojik yapıya sahiptir. Bölgede başta toryum, demir, çinko, altın ve manganez olmak üzere pek çok maden çeşidi için sondaj çalışmaları yürütülmektedir. İlçede faal bir mermer ocağı işletilmekte, ayrıca Alvar köyünde bulunan termal sıcak su kaynaklarına yönelik sondaj faaliyetleri de devam etmektedir. İlçenin sahip olduğu tescilli kültürel miraslar arasında ise Eşref Höyük, Kabak Abdal Türbesi, Genç Roma Dönemi'ne ait olan ve zemin üzerine işlenmiş Mozaik Sütunlar ile Bicir köyü taşlı tarla mevkiinde yer alan Bicir Yamaç Yerleşimi bulunmaktadır.