Kozluk (Kürtçe adıyla Hezo), Batman iline bağlı, yüksek dağların etrafında kurulmuş köklü ve tarihi bir ilçedir. Ünlü seyyah Evliya Çelebi'nin Seyahatname adlı eserinde eğitimli, hoşgörülü ve cesur insanların torunları olarak tanımladığı Kozluk halkı, dağ ile ovanın kesiştiği bu benzersiz coğrafyada yaşamını sürdürmektedir. Deniz seviyesinden ortalama 872 metre yükseklikte konumlanan ilçe, tarihi mirası ve doğal güzellikleriyle Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nin en özel yerleşimlerinden biridir.
Kozluk'un Tarihçesi ve Arkeolojik Geçmişi
Kozluk, insanlık tarihinin en eski izlerini barındıran çok köklü bir yerleşim yeridir. İlçede yer alan Hallan Çemi Höyüğü kazılarında ortaya çıkarılan ve MÖ 8000-8600 yıllarına tarihlenen arkeolojik kalıntılar, günümüzde Diyarbakır Arkeoloji Müzesi'nde sergilenmektedir. Bölge, MÖ 3000 dolaylarında Hurri egemenliğine girmiştir. Ardından sırasıyla Asurlular, Medler, MÖ 6. yüzyılın ortalarından itibaren Persler, MÖ 332 yılından itibaren ise Makedon Krallığı, Seleukoslar ve Partlar bölgede hakimiyet kurmuştur. Partlar'ın yıkılışının ardından Sasani egemenliğine giren Kozluk ve çevresi, uzun yıllar boyunca Romalılar ile Sasaniler arasında kıyasıya mücadelelere sahne olmuştur.
MS 7. yüzyıl başlarında Halife Ömer döneminde İslam Devleti topraklarına katılan bölge, Emeviler ve Abbasiler döneminde Bizans ile İslâm devletleri arasında sık sık el değiştirmiştir. 1071 Malazgirt Meydan Muharebesi'nin ardından başlayan Türk hakimiyetiyle birlikte bölge, Dilmaçoğlu Mehmet Bey'e ikta olarak verilmiştir. Dilmaçoğulları Beyliği, Artuklular ve Eyyubiler egemenliği altında bölgedeki varlığını uzun süre sürdürmüştür. 13. yüzyılda Moğol istilasına uğrayıp tahrip edilen Kozluk, Kösedağ Muharebesi sonrası kesin olarak İlhanlılar yönetimine geçmiştir. İlhanlılar'ın yıkılmasıyla Eyyubiler, Artuklular ve Karakoyunlular arasında mücadele sahası olmuş, 15. yüzyıl başlarında ise Akkoyunlular'ın kontrolüne girmiştir. Nihayet 1514 yılında Osmanlı topraklarına katılan Kozluk, Cumhuriyet'in ilk yıllarında Muş ve Sason'a bağlı bir nahiye iken 1938'de Siirt'in ilçesi olmuş, 16 Mayıs 1990'da ise Batman'a bağlanmıştır.
Kültürel Miras ve Tarihi Yapılar
Kozluk ilçesinin en eski yerleşim yerlerinden biri olan Kale mahallesi ve çevresi, tarihi yapılarıyla adeta bir açık hava müzesi niteliğindedir. Bu bölgede yer alan İbrahimbey Camii, Hıdırbey Camii ve görkemli Kozluk Kalesi (Hazo Kalesi), ilçenin zengin kültür mirasını günümüze taşıyan en önemli yapıların başında gelmektedir. Hazo Kalesi hakkında tarihteki ilk yazılı bilgilere Karakoyunlular döneminde rastlansa da, kalenin ilk inşasının Asurlular dönemine kadar uzandığı ve sonraki dönemlerde kaleyi devralan Karakoyunlular gibi yönetimler tarafından restore edildiği tahmin edilmektedir.
Coğrafi Konumu ve Doğal Güzellikleri
Batman il merkezine 58 km uzaklıkta bulunan Kozluk, stratejik konumuyla da ön plana çıkmaktadır. Diyarbakır-Bitlis karayolu (E99) güzergahında yer alan ilçe, Türkiye-İran karayolunun geçtiği önemli bir transit rotası üzerindedir. Kozluk; Diyarbakır'a 133 km, Siirt'e 63 km ve Bitlis'e 82 km mesafededir. İlçenin kuzeyinden Pisyar çayı akarken, güneydoğusunda ise bölgenin en yüksek ve heybetli dağlarından biri olan Mereto Dağı yükselmektedir. Eskiden dağ yamaçlarında yerleşik olan çarşı merkezi, 1990'lardan sonra nüfus artışı sebebiyle Üçyol olarak adlandırılan ova bölgesine doğru genişlemiştir.
Gezilecek Yerler ve Sosyo-Ekonomik Yaşam
Kozluk'ta doğa ile baş başa vakit geçirmek isteyenler için en popüler noktalardan biri, zengin ağaçlık yapısı ve buz gibi yeraltı su kaynaklarıyla yaz aylarında harika bir dinlenme alanı sunan Ayngebire (Tosunpınar) bölgesidir. Ayrıca Halilen köyünde bulunan ve sürekli akan, halk arasında sarılık hastalığına şifa sunduğu söylenen kaynak suyu da dikkat çeken diğer doğal değerlerdendir. İlçede halihazırda iki tuğla fabrikası, iki halı saha, tam teşekküllü bir hastane, bir aile çay bahçesi, iki yatılı okul ve bir konferans salonu yer almaktadır. Ase köyü yakınlarında inşası süren barajın tamamlanmasıyla birlikte ovada sulu tarıma geçilmesi ve ilçe ekonomisinin çok daha güçlü bir konuma gelmesi beklenmektedir.