Tarihi ve İnşası
Koza Han, 15. yüzyıl sonlarında II. Bayezid tarafından mimar Abdül ula bin Pulat Şah'a İstanbul'daki eserlerine vakıf gelir sağlamak amacıyla Bursa'da yaptırılmıştır. Yapımına Mart 1490'da başlanan han, 29 Eylül 1491'de açılmıştır. Tarih boyunca Yeni Han, Han-ı Cedid, Han-ı Cedid-i Evvel, Han-ı Cedid-i Amire, Yeni Kervansaray, Beylik Han, Beylik Kervansaray, Simkeş Han ve Sırmakeş Han gibi birçok adla anılan yapı, içerisinde ipek kozası ticareti yapıldığı için zamanla Koza Han adını almıştır.
Mimari Özellikleri
Han, kareye yakın dikdörtgen bir avlunun etrafında yer alan iki katlı ana blok ile doğusunda ahır ve depoların bulunduğu "İç Koza Han" adındaki ikinci bir avlu bölümünden oluşmaktadır. Dış duvar örgüsünde tuğla ve kesme taştan karma teknik kullanılan yapıda, zemin katta 45, alt katta 50 oda olmak üzere toplam 95 oda bulunur. Odaların önü altta ve üstte bir revak ile çevrilidir; üst kat revakları ahşap iken son tamirde kâgire dönüştürülmüştür. Odalar tonozla örtülü olup, her birinde dışarıya açılan ikişer pencere yer almaktadır.
Avludaki Köşk Mescid
Avlunun ortasında yer alan altı şadırvanlı köşk mescid, Bursa'nın simgeleri arasında kabul edilir. Selçuklu köşk mescidi geleneğinin devamı olan bu yapı, altında havuzlu şadırvanı bulunan sekiz kenarlı bir mimariye sahiptir ve üstü kurşun kaplı bir kubbeyle örtülüdür. Bu mescidin, Edirne Rüstem Paşa Kervansarayı ve Lefkoşa Büyük Han gibi daha sonraki yüzyıllarda inşa edilen yapıların mescidlerini de etkilediği düşünülmektedir.
Giriş Kapısı ve Günümüzdeki İşlevi
Koza Han'a kuzeyde yer alan, yuvarlak kemerli, taştan yapılmış kabartma burmalarla hareketlendirilmiş ve mavi çinilerle süslenmiş anıtsal bir kapıdan girilmektedir. Girişin iki yanındaki taş merdivenler üst kata çıkışı sağlar. Tarih boyunca 1671-1672 ve 1685 yıllarında tamir gören, 1950'lere doğru ise büyük ölçüde restorasyon geçiren han, günümüzde de ticari işlevini korumaktadır. Eski ipek tüccarlarının konaklama ve depolama amacıyla kullandığı han odaları günümüzde modern ticarethane merkezleri haline gelmiş olup, tek katlı İç Koza Han bölümünde ise yeme içme hizmeti verilmektedir.