Konstantin Forumu ve Tarihi Önemi
Konstantin Forumu (Latince: Forum Constantini, Yunanca: Φόρος Κωνσταντίνου), İstanbul'un tarihi yarımadasında, günümüzde Çemberlitaş Sütunu'nun bulunduğu bölgede yer alan antik bir Roma meydanıdır. Şehrin 330 yılında başkent ilan edilmesinin ardından, İmparator I. Konstantin tarafından yeni başkentin merkez meydanı işlevini görmesi için yaptırılmıştır. Kentin bu ilk forumu, Septimius Severus döneminden kalma Bizantion kent surlarının ana kapısının hemen önüne inşa edilmiştir. Forum, inşa edildiği dönemde eski bir nekropolün üzerine toprak dolgu yapılarak alanın 1,5 metre yükseltilmesiyle oluşturulmuştur. Oval bir plana sahip olan bu meydan, Mese ve Makros Embolos olarak adlandırılan iki ana caddenin kesişim noktasında bulunmaktaydı.
Mimari Yapısı ve Çevresindeki Anıtlar
Forumun doğu ve batısında kentin ana caddesi olan Mese'ye açılan iki anıtsal geçit yer alıyordu ve alan iki katlı sütunlu galerilerle (portiko) çevriliydi. Oval şekilli bu forum tasarımı, Geç Antik dönemde ortaya çıkan nispeten yeni bir gelişmeydi ve özellikle Ürdün’deki Gerasa antik kentinin forumuyla büyük bir benzerlik göstermekteydi. Forum sadece bir kamusal meydan değil, aynı zamanda devlet törenleri, geçitler ve kamu açıklamaları için bir merkezdi; 4. yüzyıldan itibaren imparatorluk propagandasının sahnelendiği bir alan haline gelmişti. Meydanın kuzeyinde senato binası, güneyinde ise anıtsal bir çeşme yer almaktaydı. İmparator I. Basileios’un (867-886) hükümdarlığının başlarında portikolardan birinin içinde Meryem'e adanan ve zafer törenlerinde kullanılan küçük bir kilise inşa edilmişti.
Konstantin Sütunu ve Kutsal Emanetler
Forumun merkezinde, günümüzde Çemberlitaş olarak bilinen ve porfir taşından yapılan devasa Konstantin Sütunu yer almaktaydı. İlk inşa edildiğinde yaklaşık 50 metre yüksekliğinde olan ve 9 porfir tamburdan oluşan sütunun zirvesinde, İmparator I. Konstantin’i çıplak bir şekilde güneş tanrısı (Apollon) formunda tasvir eden bronz bir heykel bulunuyordu. Bu heykelin başında yedi ışınlı bir taç, sol elinde bir küre ve sağ elinde bir mızrak bulunmaktaydı. Sütunun dibinde ise koruyucu gücü olduğuna inanılan ve Roma'daki Vesta Tapınağı'ndan getirilen ünlü Palladion (silahlı Athena heykeli), çeşitli azizlerin resimleri ile rölikleri ve İsa’nın çarmıha gerildiği haça ait olduğuna inanılan kutsal parçalar gömülmüştü.
Tarih Boyunca Yaşanan Yıkımlar ve Restorasyonlar
Tarih boyunca Konstantin Forumu ve sütunu pek çok afet atlatmıştır. Sütun, 418 yılındaki bir fırtınada alt kısmından parça kopması nedeniyle demir halkalarla sağlamlaştırılmış, kentte çıkan birçok büyük yangında (465, 475, 497/498, 509, 512, 532, 582 ve 603 yılları) ciddi hasar görmüştür. 532 yılındaki yangında forumun portikoları da kısmen zarar görmüştür. Tepesindeki heykelin elindeki bronz küre 480, 542 ve 869 yıllarındaki depremlerde düşmüştür. 1105 yılındaki şiddetli bir fırtınada ise heykel ve üstteki 3 tambur düşerek can kayıplarına yol açmıştır. Bunun üzerine İmparator I. Manuel Komnenos (1143-1190) sütunu büyük bir onarımdan geçirerek en üstteki başlığa bir yazıt ekletmiş ve heykelin yerine bir haç koydurmuştur. Forumdaki heykellerin ve binaların çoğu, 1204 yılındaki Latin istilasında Haçlılar tarafından yağmalanarak tahrip edilmiştir.
Osmanlı Dönemi ve Meydanın Dönüşümü
İstanbul'un Fethi'nden sonra sütunun üzerindeki haç kaldırılmış ve forum alanı yavaş yavaş yapılaşmaya açılarak meydan özelliğini kaybetmeye başlamıştır. 1496 yılında forum alanının batı kısmında Gazi Atik Ali Paşa Camii'nin inşasına başlanmıştır. Boş kalan diğer alanlar ise zamanla Tavuk Pazarı adıyla anılmaya başlamış ve üzerine ahşap tezgahlar kurulmuştur. 1515 yılında yaşanan bir yangında sütunun tekrar zarar görmesi üzerine demir çemberlerle sağlamlaştırılması, anıtın günümüzde Çemberlitaş Sütunu olarak adlandırılmasına yol açmıştır. Forumun güney kısmında, günümüzde Darüşşafaka iş hanının bulunduğu alanda ise Osmanlı döneminde yabancı elçilerin ağırlandığı tarihi Elçi Hanı yer almaktaydı.