Konstantinopolis’ten Günümüze Ulaşan Bir Anıt: Kıztaşı
İstanbul'un Fatih ilçesinde yer alan Kıztaşı ya da diğer adıyla Markianos Sütunu (Yunanca: Στήλη του Μαρκιανού), Doğu Roma İmparatoru Marcianus’un (hükümdarlığı 450–457) onuruna dikilmiş görkemli bir anıtsal sütundur. Sütun, imparatorun tahta çıkışının ardından Bizans döneminde Konstantinopolis’in şehir valisi (praefectus urbi) Tatianus tarafından 450–457 yılları arasında inşa ettirilmiştir. Yapıldığı dönemde şehrin önemli kamusal alanlarından birinde bulunan bu anıt, büyük olasılıkla küçük bir forum ya da meydanın merkezinde konumlanıyordu. Kıztaşı, Bizans döneminden günümüze kadar büyük ölçüde korunarak ulaşmayı başaran az sayıdaki imparatorluk anıtından biri olmasıyla son derece önemli bir tarihi değere sahiptir.
Benzersiz Mimari Özellikleri ve Yapısı
Kıztaşı, kızıl-gri renkli Mısır granitinden yapılmış olup yaklaşık 17 metre yüksekliğe sahiptir. Dairesel formu yukarıya doğru hafifçe incelen pürüzsüz sütun gövdesinin üzerinde oluk (flüt) bulunmamaktadır. Gövdenin kuzey cephesinde modern dönemde eklenmiş demir çember takviye izleri görülebilir. Sütunun üst kısmında, dört köşesinde kıvrık akanthus yapraklarıyla süslenmiş Korint tarzı bir başlık ve onun üzerinde bir impost bloğu yer alır. Başlığın üzerindeki impost bloğunda ise Bizans döneminde İmparator Marcianus’un bronz bir heykeli yer alıyordu. Bazı araştırmacılar, günümüzde İtalya'nın Barletta kentinde bulunan ünlü bronz Colossus of Barletta (Barletta Devi) heykelinin aslında bu sütunun tepesindeki bronz Marcianus heykeli olduğunu, 13. yüzyılda Venedikliler tarafından İstanbul'dan Bari'ye götürüldüğünü öne sürmektedir.
Beyaz Mermer Kaide ve Latince Kitabe
Kıztaşı, Mısır granitinden gövdesi ve dört yüzlü beyaz mermer kaidesi ile iki ana parça halinde yapılmıştır. Kaidesinin üç yüzünde bulunan madalyonlar Yunan haçları ile bezelidir. Batı yüzünde ise Latince bir kitabe yer almaktadır. Bu kitabede Latince olarak, “PRINCIPIS HANC STATVAM MARCIANI CERNE FORVMQVE PRAEFECTVS VOVIT QVOD TATIANVS OPVS” yazılıdır. Metnin Türkçe çevirisi ise şöyledir: "İşte bu imparator (birinci yurttaş) Marcianus'un anıtıdır / Ki Tatianus bu eseri adamıştır". Kaidenin üzerinde yer alan Nike (Zafer Tanrıçası) heykeli kabartmasının bulunuşundan ötürü, anıt halk arasında "Kıztaşı" olarak bilinmektedir.
Osmanlı Dönemi ve Tılsımlı Halk Efsaneleri
İstanbul'un Fethi'nden sonra kurulan ilk Türk mahallelerinden biri “Kıztaşı Mahallesi” adıyla kayıtlara geçmiştir. Sütun, uzun bir süre boyunca Saraçhanebaşı'ndaki Yeniçeri odalarında yer alan bir evin bahçesinde kalmıştır. 1908 yılında yaşanan büyük Çırçır yangınının ardından anıtın çevresi temizlenmiş ve bugünkü açık meydan görünümüne kavuşturulmuştur. Osmanlı döneminde halk arasında bir "tılsımlı taş" olarak anılan sütun hakkında çeşitli efsaneler üretilmiştir. Evliya Çelebi ünlü eseri Seyahatnâme'sinde "Saraçhane başında göğe yükselen bir taş sütun ve içinde yatan kral kızı" efsanesini aktarmıştır. Bir diğer yaygın halk rivayetine göre ise, bu devasa taşı taşıyan bir genç kız yolda bir cin tarafından durdurulmuş, taşı tekrar kaldıramayınca sütun bugün bulunduğu yerde öylece kalmış ve "Kıztaşı" adı bu olaydan doğmuştur.
Günümüzdeki Durumu ve Ziyaret Bilgileri
Kıztaşı, günümüzde İstanbul'un Fatih ilçesindeki küçük bir meydanda bulunmakta olup, çevresi düzenlenmiş şekilde ziyarete açıktır. Üstündeki orijinal bronz heykel kaybolmuş olsa da, anıt tarihi dokusunu ve orijinal taş malzemesini büyük oranda korumaktadır. Hem Bizans hem de Osmanlı döneminin tarihi ve kültürel izlerini barındıran bu yapı, İstanbul'un en eski anıtsal değerlerinden biri olarak ziyaretçilerini beklemektedir.