Tarihi Girişim: İzmir Suikastı Planı
İzmir'in Kemeraltı semti, 14 Haziran 1926 tarihinde Türkiye Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Paşa'ya düzenlenmesi planlanan ancak hayata geçirilmeden engellenen tarihi suikast girişiminin planlandığı önemli bir noktadır. Planlanan suikasta göre, Kemeraltı'ndaki kavşakta dönmek için yavaşlayacak olan Mustafa Kemal Paşa'nın otomobiline ateş edilecek ve bombalar atılacaktı. Bu saldırının Ziya Hurşit Bey'in kaldığı Gaffarzâde Oteli ile Gürcü Yusuf ve Laz İsmail'in bulunduğu otelin altındaki berber dükkânından gerçekleştirilmesi hedeflenmişti. Eylemin ardından faillerin, yan sokaktaki otomobilde bekleyen Çopur Hilmi ve Giritli Şevki ile olay yerinden kaçarak bir motorla Sakız Adası'na geçmeleri planlanmıştı.
Planın Ortaya Çıkışı ve İlk Tutuklamalar
Suikast planı, Mustafa Kemal Paşa'nın İzmir gezisini ertelemesiyle gün yüzüne çıkmıştır. Cumhurbaşkanı Balıkesir'de bulunduğu sırada, İzmir Valisi Kâzım Bey tarafından gönderilen suikast ihbarını içeren telgrafı almış ve gezisini ertelemiştir. 15 Haziran 1926 tarihinde ise suikast planında görev alan motorcu Giritli Şevki'nin İzmir Valiliğine yazdığı ihbar mektubuyla suikastı düzenleyecek kişilerin bilgileri netleşmiştir. Olayın ortaya çıkmasının ardından İzmir polisi hızla harekete geçerek Ziya Hurşit Bey'i kaldığı Gaffarzâde Oteli'nde yatağının altına sakladığı silah ve bombalarla yakalamıştır. Diğer failler Laz İsmail, Gürcü Yusuf ve Çopur Hilmi Ragıp Paşa Oteli'nde, Sarı Efe Edip Bey ise İstanbul'daki Bristol Oteli'nde tutuklanmıştır.
Genişleyen Soruşturma ve İstiklal Mahkemesi Duruşmaları
İhbar mektubu ve yakalanan kişilerin itiraflarının ardından, olayın arkasında daha geniş muhalif grupların varlığı tespit edilmiştir. Başbakan İsmet Paşa ve Ankara'dan gelen İstiklâl Mahkemesi heyetinin kararları doğrultusunda, aralarında eski bakan, milletvekili ve valilerin de olduğu geniş bir grup tutuklanmıştır. Kapatılan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası milletvekillerinin tümü ve bazı eski İttihat ve Terakki Cemiyeti üyeleri gözaltına alınmıştır. Kurtuluş Savaşı kadrolarından Kâzım Karabekir Paşa, Ali Fuat Paşa, Cafer Tayyar Paşa, Bekir Sami Bey, Rüştü Paşa, Refet Paşa ile eski Maliye Bakanı Cavid Bey tutuklanan isimler arasındadır. Yürütülen soruşturma kapsamında toplam 131 sanık hakkında sorgulama yapılmış, 34 kişi yargılamaya gerek kalmadan serbest bırakılmıştır.
Duruşma Sonuçları ve Siyasi Arka Plan
Suikast davası iki aşamalı duruşmalarla sonuçlandırılmıştır. İzmir'de 26 Haziran-13 Temmuz 1926 tarihleri arasında yapılan duruşmalarda yargılanan 40 kişiden 15'i idam cezasına (ikisi gıyabında), biri ise sürgün cezasına çarptırılmıştır. Ankara'da 2-26 Ağustos tarihleri arasında gerçekleştirilen ikinci aşama duruşmalarda ise yargılanan 57 kişiden 4'ü idam, 6'sı sürgün ve 2'si hapis cezası almıştır. Bu tarihi olayın arka planında, I. Dünya Savaşı sonrasında İttihat ve Terakki Cemiyeti üyelerinin bölünmesi, İstanbul'da Kara Kemal Bey başkanlığındaki gizli çalışmalar, Takrir-i Sükûn Kanunu ile muhalif basının susturulması ve 3 Haziran 1925'te Kâzım Karabekir başkanlığındaki Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kapatılması gibi önemli siyasi gelişmeler yer almaktadır.