İstanbul'un tarihi zenginliklerle dolu Fatih ilçesinde, Salmatomruk mahallesinde yer alan Kefeli Camii (diğer adlarıyla Kefevi Camii veya Kefevi Mescidi), köklü geçmişiyle şehrin en dikkat çekici tarihi yapılarından biridir. Bizans döneminde, aslında 9. yüzyılda inşa edilen yapı, geçmişte Aziz Noel Baba Katolik Kilisesi veya Manuil Manastırı (Yunanca: Μονὴ τοῦ Μανουήλ) olarak da adlandırılmaktaydı. Günümüzde cami olarak hizmet vermeye devam eden mabet, Bizans ve Osmanlı dönemlerinin izlerini bir arada barındırmaktadır.
Kefeli Camii'nin Tarihsel Gelişimi ve Dönüşümü
Yapılan araştırmalar, Bizans döneminde inşa edilen bu yapının ilk aşamada tam olarak hangi amaçla ve ne zaman yapıldığını kesin olarak belirleyememiştir. Tarihi kaynaklarda yapının kilise veya yemekhane binası olarak iki farklı işlevi yerine getirdiği bilgisi yer almaktadır. İstanbul'un fethine kadar olan süreç hakkında kesin bilgiler bulunmamakla birlikte, fetihten sonraki dönem daha net veriler sunmaktadır.
1475 yılında Kırım'ın fethiyle birlikte, Ermeni ve Katolik Kefe halkının bir kısmı Boğaziçi'nde bulunan Kefeliköy'e, diğer kısmı ise günümüzde Kefeli Camii'nin bulunduğu bölgeye yerleştirilmiştir. Bölgenin adının da bu halk tarafından verildiği ve tarihi yapının bu topluluğun kullanımına sunulduğu bilinmektedir. Yapı, 1626 yılına kadar Aziz Nikola Kilisesi adıyla hizmet vermiştir. IV. Murat döneminde, Recep Paşa tarafından 1630 yılında camiye çevrilmiştir. Kaynaklarda ayrıca 1626 yılında IV. Murat'ın isteğiyle camiye çevrildiği de belirtilmektedir. Camiye çevrilmesiyle birlikte yapı en belirgin değişikliklerini yaşamış olsa da, günümüzde bu döneme ait herhangi bir yapı elemanı ayakta değildir.
Yapının Beş Dönemi ve Mimari Yapısı
Tarihi yapının gelişim süreci araştırmacılar tarafından beş ana döneme ayrılmaktadır: 11-12. yüzyıl (Bizans dönemi), 12-17. yüzyıl (kiliseye çevrilme ve sonrası), 1626 yılında camiye çevrilmesi, 1968-1971 yılları arasındaki onarım dönemi ve bu onarım sonrası süreç.
Kefeli Camii, kagir bir yapı olup yaklaşık 25.30 metreye 13.40 metre ölçülerindeki eğimli bir alana oturmaktadır. Caminin ana mekanı 7.22 metre genişliğinde ve 22.6 metre uzunluğundadır ve yapının bir minaresi bulunmaktadır. Dikdörtgen ana mekanın batı kısmında ahşap bir yan nef yer almaktadır. Günümüzde, batı cephesinin ortasında yapı kuzey-güney yönündedir. Dörtgen planın kuzey cephesinde dışarıdan beş köşeli poligonal, içeriden ise eğrisel biçimli bir apsis mevcuttur. Kuzey cephesi haricindeki diğer dış cephelerde üst ve alt kotta olmak üzere iki sıra halinde pencereler sıralanmaktadır. Yapının cepheleri sıvasız olup taş-tuğla almaşık örgü sistemine sahiptir.
Konumu ve Çevresi
Kefeli Camii, İstanbul'un Fatih ilçesindeki Salmatomruk mahallesinde, Kasap Sokak üzerinde yer almaktadır. Yapı, konumu itibarıyla İstanbul'un dünyaca ünlü iki önemli tarihi noktası olan Kariye Müzesi ile Fethiye Camii'nin arasında, her iki yapıya da yaklaşık yarı mesafede konumlanmıştır.