Karşı Kilise'nin Mimari Özellikleri
Nevşehir'in Gülşehir ilçesinde yer alan Karşı Kilise veya diğer adıyla Aziz Yahya Kilisesi, koni biçimli bir kaya kütlesinin içine oyularak inşa edilmiş iki katlı tarihi bir yapıdır. Kilisenin giriş katında serbest haç planı uygulanmış olup, kuzeybatı köşesinde üst kata çıkan merdivenler yer alır. Günümüzde bu merdivenler ve alt katın orta mekanını örten kubbe büyük oranda hasar görmüştür. Beşik tonoz örtünün kapattığı üst katta ise iki köşe odası, bir apsis ve duvar nişleri yer alır.
Mimari planı açısından çağdaşlarıyla benzerlik göstermeyen kilisenin, inşa edildiği dönemdeki işlevsellik kaygıları çerçevesinde şekillendiği düşünülmektedir. İki katın aynı aks üzerine oturmaması sebebiyle üst kısmın daha ileri bir tarihte eklendiği saptanmıştır. Kilisenin batı duvarında resmedilen kadın baninin, Kapadokya'nın varlıklı ailelerinden birine mensup olduğuna ve bu kiliseyi bir mezar mahiyetinde yaptırdığına ilişkin görüşler mevcuttur. Alt katın kuzeyindeki haç kolunda bulunan mezar yapısı da bu savı güçlendiren unsurlar arasındadır.
Kitabesi, Tarihi ve Siyasi Önemi
Karşı Kilise'nin kitabesinde '...İmparator Theodoros Laskaris zamanında...' ifadesi geçmektedir. Bu ifadeden yola çıkılarak yapının ve duvar resimlerinin 13. yüzyıla (1212 yılına) tarihlendiği genel bir kanı olarak kabul görmüştür. Nevşehir ilindeki diğer çağdaş kiliselerin kitabeleriyle karşılaştırma yapıldığında, buradaki Hristiyan halkın Türklerin hakimiyetinde yaşadığı ancak İznik'teki imparatora bağlı kaldığı saptanmıştır. İznik şehitlerinden Azize Theodora'nın kilisenin batı duvarındaki büyük nişin içine, Aziz Tyrphon'un ise tonoza resmedilmiş olması bu saptamayı doğrudan desteklemektedir.
Benzersiz Duvar Resimleri ve Sahneler
Kilisenin alt katında, çıplak kaya üzerine kırmızı boyayla işlenmiş çeşitli geometrik bitki ve hayvan tasvirleri yer almaktadır. Üst katın duvarları ve beşik tonozu ise İncil'den sahnelerin tasvir edildiği resimlerle bezelidir. Üst kata işlenmiş duvar resimlerinde on bir farklı sahne yer almakta olup, bu sahneler kronolojik bir düzen yerine tonozun etrafına yerleştirilmiştir. Eski Ahit peygamberlerine ait madalyonlerin bir şerit halinde ikiye böldüğü tonozun güneyinde Son Akşam Yemeği, İhanet ve Vaftiz sahneleri; kuzeyinde ise Çarmıhtan İndiriliş, Kadınlar Mezar Başında ve Anastasis sahneleri bulunur. Koimesis ve Üç İbrani Genç tasvirleri de çerçevelerle ayrılmış şekilde güney kısma dahil edilmiştir. Son Mahkeme, Müjde ve Deisis bölümleri ise tonozla birleşen batı ve doğu duvarlarına işlenmiştir. Tonozun kuzeyinde yer alan Meryem figürüne oldukça geniş bir alan ayrılmış olması, bu dönemde Meryem'e önceki yüzyıllara kıyasla daha çok önem atfedilmesiyle açıklanmaktadır.
Tematik Detaylar ve Kilisenin Özgün Kompozisyonları
Kilise duvarlarındaki resimlerin ana teması ölüm ve kurtuluştur. Bununla beraber dört bölümde bayram sahnelerine yer verilmiş olması, Kapadokya'da 10. ve 11. yüzyıllarda inşa edilmiş kiliselere kıyasla sıra dışı bir uygulamadır. Bu bayram sahnelerinden ilki olan Meryem'e Müjde, doğu haç kolundaki bema kemerinin üzerinde yer alır ve bu müjdeleme sahnesinde Meryem otururken tasvir edilmiştir. Çarmıhtan İndiriliş, Kadınlar Mezar Başında ve Anastasis sahneleri ise İsa'nın ölümü ve dirilişine gönderme yapmaktadır. Mezar sahnesi tasvirinde Yahya 20:2'den alıntı yapılmış, Anastasis betimlemesinde ise İsa'nın Hades'e karşı elde ettiği zaferden bahsedilmiştir.
Son Mahkeme sahnesinin batı duvarında bulunması bölge kiliselerinde yaygın bir durumken, Ruhların Tartılması bölümünde şeytanın kısa kuyruklu ve falluslu olarak resmedilmesi Karşı Kilise'ye has özgün bir kompozisyondur. Son Akşam Yemeği ve İhanet sahnelerinde İsa'ya ihanet edişine gönderme yapılarak halesiz resmedilen Yahuda'nın, Cehennem kısmında yeniden ele alınması da sadece bu kilisede görülür. Yahuda'nın ismi hem yatay hem dikey olarak yazılmıştır; bu yazım şekli uğursuzluğa karşı önlem amaçlı uygulanmıştır. Üç İbrani Genç sahnesi ise inanç uğruna çekilen eziyeti ve bundan yine inanmak yoluyla kurtulmayı anlatmaktadır.