İstanbul'un Fetihten Sonraki İlk Türk Semti: Karagümrük
İstanbul'un Fatih ilçesine bağlı tarihi bir mahalle olan Karagümrük, Osmanlı İmparatorluğu'nun bu kadim kentte bıraktığı en derin izleri taşıyan yerleşim yerlerinin başında gelir. Şehrin batı surlarına yakın konumuyla dikkat çeken bu müstesna semt, 2008 yılında Neslişah ve Hatice Sultan mahallelerinin birleştirilmesiyle bugünkü idari yapısına kavuşmuştur. Edirnekapı ile Bayezid arasındaki ana aksın güneyinde uzanan Karagümrük; Hırka-i Şerif Camii'nden başlayıp kuzeybatıdaki Mihrimah Sultan Camii'ne, Fatih Nişancası'ndan güneydeki Keçeciler Caddesi'ne kadar uzanan bölgeyi kapsar. Osmanlı dönemi boyunca memurların, medreselilerin ve esnafın bir arada yaşadığı semt, aynı zamanda İstanbul Türkçesinin en nezih şekilde konuşulduğu tarihi merkezlerden biridir.
Fethin İlk Ayak İzleri ve Karagümrük İsminin Kökeni
Karagümrük, 29 Mayıs 1453 Salı sabahı Osmanlı ordularının surları aşarak şehre giriş yaptığı tarihi Edirnekapı girişinin hemen ardında yer alması sebebiyle simgesel bir öneme sahiptir. Fatih Sultan Mehmed ve ordusunun İstanbul topraklarında ilk ayak bastığı yer olan bu semt, fethin hemen ardından Osmanlı'nın ünlü külhanbeyi Kara Davud idaresinde gümrük ve geçiş kontrol bölgesi olarak belirlenmiştir. Bu yönüyle İstanbul'daki ilk Türk semti olma unvanını elinde bulundurur. Semtin adının da Edirnekapı'dan şehre giren ve çıkanlerin denetimi amacıyla burada kurulan Gümrük Eminliği'nden geldiği tahmin edilmektedir. Fatih medreselerine yakınlığı sebebiyle alimlerin ikametgahı haline gelen bölge, asırlar boyunca hem ekonomik hem de sosyal açıdan büyük bir gelişme göstermiştir.
Adım Adım Karagümrük Sokakları ve Tarihi Miras
Edirnekapı yönünden semte adım attığınızda sizleri ilk olarak Mihrimah Sultan Camii ve vakıfları karşılar. Buradan Hacı Muhiddin Caddesi, Yusufağa Sokak ve Prof. Naci Şensoy Caddesi'ni takip ederek semtin kalbi olan Karagümrük Meydanı'na ulaşabilirsiniz. Günümüzde eşine az rastlanan karakteristik bir Osmanlı mahalle çarşısı hüviyetini koruyan meydanın güneyinde, milli mimari devrinin en zarif örneklerinden olan tarihi Mihrimah Sultan İlkokulu yer alır. Meydana açılan sokaklar; Yazmacı Hüsrev, Tahtacılar, Sütçü Murat, İşkembeci Malik, Lüleci Yekta, Sahtiyancı, Kepenekçi Numan, Harab Değirmen ve Rendeciler gibi eski dönem zanaat kollarının adlarını yaşatarak geçmişin esnaf kültürünü günümüze taşır. Semtin güneyinde ise Osmanlı ordularının stratejik ihtiyaçlarını karşılayan keçecilerin sanatlarını icra ettiği Keçeciler Meydanı, Keçeci Çeşmesi Sokağı ve Keçeci Piri Camii yer almaktadır.
Semtin Manevi ve Mimari Hazineleri
Karagümrük; camileri, külliyeleri, medreseleri ve tekkeleriyle köklü bir manevi geçmişe sahiptir. Fatih döneminin muhtesip ağalarından Muhtesip İskender'in inşa ettirdiği ve 1730 yangınından sonra 18. yüzyıl üslubuyla onarılan Kabakulak Mescidi ile fetihten hemen sonra (1453) vefat eden ulema Esseyyid Mehmet Efendi'nin mezarı semtin en eski duraklarındandır. 16. yüzyıla tarihlenen zarif Mesih Paşa Camii, Nişanca'da yer alan 1584 tarihli Nişancı Mehmet Paşa Camii ve Mesih Mehmet Paşa Camii semtin o dönemki yüksek itibarını gözler önüne serer. Tarikat tarihi açısından da büyük öneme sahip olan semtte, yeni restore edilmiş olan tarihi Celvetiyye Dergâhı ve 1703 yılında III. Ahmet tarafından inşa ettirilen Nurettin Cerrahî Tekkesi ile yanındaki Canfeda Hatun Camii bulunur. Kanuni Sultan Süleyman dönemi sadrazamlarından Semiz Ali Paşa'nın yaptırdığı Cedid Ali Paşa Medresesi ve 1851'de Sultan Abdülmecid tarafından inşa ettirilen Osmanlı rokoko tarzının eşsiz örneklerinden Hırka-i Şerif Camii semtin en kıymetli mimari hazineleridir.
Kültürel Bellek ve Spor Heyecanı
Karagümrük, Osmanlı döneminin sivil mimari örnekleri olan ve 19. yüzyıl İstanbul'unun estetiğini yansıtan tarihi ahşap evleriyle de adından söz ettirir. Semt, Türk edebiyatında Peyami Safa'nın ünlü eseri Cumbadan Rumbaya romanında tasvir edilen özgün mahalle yaşamıyla derin bir iz bırakmıştır. Kültürel zenginliğinin yanı sıra semt, spor tarihi açısından da köklü bir yere sahiptir. Türk futbolunu en üst düzeyde temsil eden kırmızı-siyah renklere gönül vermiş Fatih Karagümrük SK, karşılaşmalarını Atatürk Olimpiyat Stadyumu'nda oynamakta; Kadınlar Süper Ligi'nde mücadele eden kadın futbol takımı ise semtin kalbindeki Vefa Stadyumu'nda taraftarlarıyla buluşmaktadır.