Konstantinopolis’in Düşüşü ve İznik’te Yeni Bir Başlangıç
Dördüncü Haçlı Seferi sırasında Batı Avrupalı ve Venedikli orduların 1204 yılında Konstantinopolis'i işgal edip talan etmesi ve Katolik Hristiyan idaresinde bir Latin İmparatorluğu kurmasının ardından, Bizans asilleri tarafından kurulan halef devletlerin en büyüğü İznik İmparatorluğu olmuştur. 1204 ile 1261 yılları arasında hüküm süren bu devlet, güney Marmara’da Bitinya bölgesinde İznik merkezli olarak kurulmuştur. İmparatorluğun kurucusu olan I. Theodoros, Haçlıların Konstantinopolis'i kuşattıkları sırada Bizans imparatoru seçilen V. Aleksios Murtzupos'un damadı olup, ailesiyle birlikte Boğaz üzerinden kaçarak İznik'e ulaşmış ve burada yeni bir devletin temellerini atmıştır.
Hükümdarlık Merkezleri: İznik ve Kemalpaşa
İznik İmparatorluğu'nun resmi, kültürel ve dinsel başşehri İznik (Nicaea) olarak belirlenmiş olsa da devletin yönetim merkezi zamanla değişmiştir. İkinci hükümdar olan III. İoannis ve onun ardılı olan imparatorlar, hükümdar sarayı yerleşkesi ve efektif idari merkez olarak Kemalpaşa'yı (Nymphaeum) tercih etmişler ve imparatorluk buradan idare edilmiştir. Tarihi kalıntılar arasında yer alan ve günümüze ulaşan İznik şehir duvarı ile Lefke kapısı, dönemin mimari ve askeri savunma yapısını simgeleyen en önemli unsurlardandır.
Savaşlar, İttifaklar ve Selçuklu Sınırındaki Mücadeleler
Bizans şekilli devlet idaresini ve yeni bir orduyu bir taşra şehri olan İznik ve etrafındaki Bitinya'da kurmaya çalışan I. Theodoros, başlangıçta büyük zorluklarla karşılaşmıştır. 1204'te Eski Manyas'taki (Poimaneon) savaşı Latin İmparatorluğu'na kaybederek Bursa'ya kadar olan Güney Marmara kıyılarını yitirse de, Bulgarların Latinleri Edirne Savaşı'nda yenmesiyle bu toprakları geri almıştır. Batıdaki tehditlerin yanı sıra doğuda Anadolu Selçuklu Devleti ile de karşı karşıya gelen imparatorluk, Latinlerin Sultan I. Gıyaseddin Keyhüsrev ile yaptığı askeri anlaşmaya ve eski Bizans İmparatoru III. Aleksios'un taht taleplerine direnmiştir. 1210 yılında Yalvaç'ta (Anadolu Antioch'u) yapılan savaşta Sultan I. Gıyaseddin Keyhüsrev ölmüş, Selçuklu ordusu dağılmış ve tahtını geri almak isteyen eski imparator III. Aleksios esir edilmiştir. Bu zaferin ardından Anadolu Selçuklu tahtına geçen I. İzzeddin Keykavus ile İznik İmparatorluğu arasında bir barış anlaşması imzalanmıştır.
Kemalpaşa Anlaşması ve Kalıcı Sınırlar
Selçuklu zaferinin hemen ardından Latin İmparatoru Henri ile doğrudan savaşlara giren I. Theodoros, 15 Ekim 1211'de Rhyndakus Nehri yakınlarında yapılan savaşta büyük bir yenilgiye uğramıştır. Latin ordusu Bergama'yı ele geçirip yönetim merkezi olan Kemalpaşa üzerine hücuma geçmiş olsa da, Doğu Trakya'da Bulgarların Latin topraklarına saldırması bu harekatın durmasını sağlamıştır. En nihayetinde 1214 yılında iki imparatorluk arasında Kemalpaşa'da (Nymphaneum) tarihi bir barış anlaşması imzalanmıştır. Bu anlaşmaya göre, Edremit'in kuzeyindeki Kaz Dağı etrafındaki bölgesi Latinlerin elinde kalırken, diğer Güney Marmara ve Anadolu Selçuklu sınırına kadar uzanan tüm Kuzey Batı Anadolu topraklarının İznik İmparatorluğu arazisi olduğu kabul edilmiştir.