Merkez Efendi Camii'nin Tarihçesi ve Önemi
İstanbul'un tarihi dokusunu barındıran Zeytinburnu ilçesinde yer alan Merkez Efendi Camii, Osmanlı mimarisinin önemli yapılarından biridir. Cami, banisi olan Yavuz Sultan Selim'in kızı Şah Sultan tarafından, tıp hekimi, din ve tasavvuf alimi olan Şeyh Merkez Efendi adına yaptırılmıştır. İlk inşası 16. yüzyıla dayanan yapının avlu kapısı üzerindeki yeşil kitabede 1514 ve 1580 (ikinci imar) tarihleri yer almaktadır. Cami, 1837 yılında Osmanlı padişahı II. Mahmut tarafından yenilenmiştir.
Mimari Yapısı ve Külliye Bölümleri
Cami kare planlı, kâgir yapıda olup ahşap bir çatıya sahiptir. Yapıya bitişik konumda yer alan tek şerefeli minaresi ve sarı boyalı dış cephesi dikkat çekmektedir. Cami ve çevresi; cami, türbe, çilehane, mezarlıklar, Abdülbaki Paşa Kütüphanesi, hamam, kurs, gasilhane ve adak yerleri gibi yapılardan oluşmaktadır. Cami zemin ve tavanı ahşap olup, iç giriş kapısı yekpare bir iç alana açılmaktadır. Dış giriş kapısından girildiğinde sağ ve soldan üst kata (hanımlar bölümü) çıkılmaktadır. Avlu kapısından girildiğinde ise solda küçük bir türbede Merkez Efendi'nin iki torununun sandukaları bulunur.
Merkez Efendi Türbesi ve Çilehane
Cami giriş kapısının açıldığı geniş bahçede kubbeli tavanıyla Merkez Efendi Türbesi yer alır. Türbenin giriş bölümündeki ahşap tavanlı kısımda yer alan parmaklıkla çevrili tarafta Şeyh Hüseyin Efendi, Şeyh Ahmed Mesud, Mustafa Efendi, Nurullah Efendi, Hatice Hanım, Sıdıka Hanım, Fatma Hatun ve Şeyh Mehmed Nureddin yatmaktadır. Bağdadi kubbeli bölmede ise Merkez Efendi'nin sandukası bulunur ve önünde Hattat Aziz Efendi'nin bir levhası vardır. Türbenin hemen arkasında, 15-20 basamaklı bir merdivenle inilen Çilehane bulunur. Burası 30 metrekarelik bir kuyu üzerine oturtulmuş, küçük bir kapısı ve benekli penceresi olan bir barakadır. Kırmızı balıkların yüzdüğü havuz çevresini dolanan dar bir yol bu barakayı kuşatır. Çilehanenin ön tarafında parmaklıkla çevrili, 8 ince sütuna dayalı ahşap tavanlı bir şadırvan ve etrafında iki kilitli kuyu yer alır.
Merkez Efendi, Mesir Macunu ve Kültürel Miras
Türbe duvarlarındaki kitabelere göre gazi, hekim, din ve tasavvuf alimi olan Merkez Efendi, 1463'te Denizli'de doğmuş, İstanbul medreselerinde okumuş ve müderrislik yapmıştır. Halveti tarikatının Sünbüli kolu şeyhi Sünbül Sinan Efendi'nin halifesi olup, onun vefatıyla şeyh olmuştur. Kanuni Sultan Süleyman'ın annesi Hafsa Valide Sultan hastalandığında, Merkez Efendi 41 baharattan oluşan ünlü mesir macununu hazırlayarak şifa bulmasını sağlamıştır. Bu şifalı macun, Hafsa Sultan'ın isteği üzerine her yıl 22 Mart'ta Sultan Camii kubbeleri ve minareleri üzerinden halka dağıtılmış ve bu gelenek günümüze kadar taşınmıştır. Cami çevresindeki mezarlıkta Halide Edib Adıvar, Sabahattin Eyüpoğlu, Halil Nadaroğlu, Tahsin Öz, Tevfik Kut, Mükremin Halil Yinanç ve Atatürk'ün hafızı Yaşar Okur gibi önemli şahsiyetler medfundur.
Ulaşım ve Konum
Bizans surlarının Mevlanakapı çıkışından sonra caddenin hemen karşısındaki semtte konumlanmaktadır. Külliyeye ulaşım, mezarlık içindeki yoldan veya mezarlık çevresini dolanan diğer yol üzerinden sağlanmaktadır.