Aziz Mahmud Hüdayi Camii, İstanbul'un Üsküdar ilçesindeki Aziz Mahmud Hüdayi Mahallesi'nde yer alan Osmanlı Dönemi'nden kalma tarihi bir camidir. Kanuni Sultan Süleyman'ın torunu Asiye Hümaşah Sultan tarafından, üçüncü eşi Aziz Mahmud Hüdayi adına yaptırılmıştır. Yapımına 1589 yılında başlanan cami, 6 yıllık inşaat sürecinin ardından 1595 yılında ibadete açılmıştır. Özgün planda bir tekke olarak inşa edilen yapıya zamanla cami, imaret, türbe, kütüphane, hünkâr mahfeli, çeşme, derviş hücreleri, şeyh evi, fırın ve hamam eklenmiştir.
Külliye Yapısı ve Mimari Özellikleri
Osmanlı mimari esintilerini yansıtan caminin bulunduğu bölge, 2008 yılındaki düzenlemelere kadar Gülfem Hatun Mahallesi olarak anılmaktaydı. Külliyede IV. Murad'ın torunu olan Fatma Hanım Sultan'ın türbesi ile günümüzde cami vakfının idare merkezi olarak kullanılan Lütfi Bey Kütüphanesi yer almaktadır. Ayrıca caminin içinden bir görünüm, giriş kapısı, hanımlar mahfili, kadınlar derneği olarak kullanılan müştemilatı, şadırvanları ve tavan süslemesi külliyenin dikkat çeken diğer mimari unsurları arasındadır.
Onarımlar ve Tarihsel Süreç
Zamanla harap duruma düşen cami, 1855 yılında Sultan Abdülmecid tarafından onarılmıştır. Bu onarım sırasında Süleyman Senih Efendi'ye yazdırılan giriş kitabesinde Sultan Abdülmecid ve Pir Mahmud Hüdayi anılmaktadır. Cami, 1910 yılında yıldırım düşmesi sonucu yıkılan minaresinin onarılmasının ardından, 1912 yılında Hıdiv İsmail Paşa'nın kızı Prenses Fatma öncülüğünde ve 1975 yılında Vakıflar Genel Müdürlüğü öncülüğünde tadilattan geçirilmiştir. Tarihi yapı günümüzde de kapsamlı bir onarım sürecindedir.
Türbe ve Yatan Şahsiyetler
Külliyenin bahçesindeki türbede, aslen Alevî-Bektâşî ve Türkmen kökenli olan Aziz Mahmud Hüdayi ile ailesi medfundur. Türbede Aziz Mahmud Hüdayi'nin yanı sıra oğulları Evliya Mehmet Muhtar Efendi, Mustafa Ebrar Efendi, Ali Murtaza Efendi, Abdülvahit Efendi, Ahmet Sıddık Efendi; kızları Asiye Hanım, Fatma Zehra Hanım, Zeynep Hanım ve torunu Fatma Zehra Hanım yatmaktadır. Mescit, Alevîlerin Bektâşî tarikatlarından olan Ahmet Çelebi Camii'ye oldukça yakındır.