İstanbul'un tarihi ve kültürel dokusuyla öne çıkan Balat semtinde yer alan Ferruh Kethüda Camii (diğer adıyla Balat Camii), 16. yüzyıl Osmanlı mimarisinin mütevazı ve kıymetli örneklerinden biridir. Ayvansaray mahallesi Mahkemealtı Caddesi üzerinde konumlanan bu eser, Osmanlı döneminde sadrazam Semiz Ali Paşa'nın kethüdası Ferruh Ağa tarafından Mimar Sinan'a inşa ettirilmiştir. Yapım tarihi 1562-1563 yıllarına uzanan cami, aynı zamanda Halvetiyye tarikatının Sünbüliye koluna bağlı bir tekkenin tevhidhanesi (Balat Tekkesi) olarak hizmet vermiştir.
Mimari Özellikleri ve Plan Şeması
Ferruh Kethüda Camii, kesme küfeki taşından inşa edilmiş dikdörtgen planlı bir yapıdır. Erken dönem Osmanlı mimarisinde sıklıkla karşılaşılan zaviyeli (ters T tipi) plan şemasını taşıyan yapının üstü düz kiremit çatı ile örtülüdür; ancak bu çatının altında, dışarıdan görünmeyen içten bir kubbesi bulunmaktadır. Yapıda farklı yönlere açılan basık kemerli beş kapı yer alır. Mimar Sinan, merkezî kubbeli büyük yapılarında tercih ettiği mihrap çıkıntısını ahşap çatılı bu küçük camide de uygulayarak özgün bir detay ortaya koymuştur. Caminin hariminin kuzeybatı köşesinde yükselen minaresi, muhtemelen 23 Mayıs 1766 depremindeki hasarın ardından kaideden itibaren yenilenmiştir.
Tarihsel Dönüşümü ve İç Mekan Detayları
Caminin iç mekanındaki en değerli ögelerden biri, 18. yüzyılın ilk çeyreğinde Tekfur Sarayı'nda imal edildiği kabul edilen çinilerle kaplanmış olan mihrabıdır. Yapının kıble duvarında bir güneş saati yer alırken, geçmişte kuzey duvarında hac yolundaki menzil ve geçitleri gösteren manzara resimleri olduğu Evliya Çelebi tarafından bildirilmişse de bu resimler günümüze ulaşamamıştır. 1877 yılındaki Balat yangınında ahşap son cemaat yeri, tekke müştemilatı ve mahkeme binası ortadan kalkmıştır. 1925 yılında tekkelerin kapatılmasıyla uzun süre hizmet dışı kalan ve harap olan caminin duvarlarındaki çinilerin bir kısmı 1940'lı yıllarda çalınmıştır. Semt halkı ve Vakıflar İdaresi'nin katkılarıyla 1953-1960 yılları arasında onarılarak yeniden ibadete açılan cami, 1986 ve 2016-2021 yılları arasında da büyük kapsamlı restorasyon süreçlerinden geçmiştir.
Külliyeden Günümüze Ulaşan Yapılar
Orijinal halinde caminin yanı sıra müştemilat, çeşme ve Osmanlı şeriye mahkemelerinden biri olan Balat Şeriye Mahkemesi binasını barındıran bu ufak külliyeden günümüze yalnızca cami ve Ferruh Kethüda Çeşmesi ulaşabilmiştir. Külliyenin mahkeme binası caminin avlusunda yer aldığından, yapının önünden geçen cadde günümüzde "Mahkemealtı" ismini taşımaktadır. Camiyi yaptıran Ferruh Ağa'nın mezarı ise caminin ön tarafında bulunan hazirenin içerisinde yer almaktadır.