İstanbul ili Fatih ilçesinin Molla Fenari Mahallesi sınırları içerisinde yer alan Çorlulu Ali Paşa Camii, II. Mustafa'nın damadı ve sadrazam olan Çorlulu Ali Paşa tarafından hicrî 1119 (miladi 1707-1708) yılında inşa ettirilmiştir. Bu caminin yapım tarihi, Sabit Efendi tarafından yazılmış olan kitabede yer almaktadır. Külliyenin merkez yapısı olan cami, aynı zamanda Çorlulu Ali Paşa Medresesi ile bütünleşmiş durumdadır.
Külliyenin Konumu ve Gelişimi
Tarihi kaynaklarda Irgatpazarı, Esirpazarı veya Makasçılar olarak adlandırılan, günümüzde ise Çarşıkapı olarak bilinen mevkiide konumlanan cami ve külliye, eski Simkeşhâne binasının yerinde 1707-1709 yılları arasında kurulmuştur. Külliye; cami, tekke, medrese (dârülhadis), kütüphane, hazîre ve meşrutalar gibi tamamlayıcı yapılardan oluşmaktadır. Cami ve çevresi, 1766 yılında yaşanan İstanbul depreminde hasar görmüş, 1894 yılındaki büyük İstanbul depreminde ise daha ağır bir tahribata uğramıştır. Bu tarihi yapı, 1961-1965 yılları arasında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından kapsamlı şekilde restore edilmiştir.
Mimari Detaylar ve Barok Belirtileri
Kesme küfeki taşından inşa edilen cami, tek kubbeli ve tek minareli bir mimari tasarıma sahiptir. Kare planlı bir harime sahip olan yapı, güneydoğu köşesinde medrese hücrelerinin oluşturduğu kitleye bitişmektedir. Beş gözlü son cemaat yerinin taşıyıcı sütunları ve kemerlerinde beyaz mermer kullanılmıştır. Bu cemaat yerindeki beş açıklıktan tam ortadakine denk gelen kare izdüşümlü bölüm kubbe ile örtülüyken, yanlarda yer alan ikişer kemer açıklığına denk gelen dikdörtgen bölümler aynalı tonozlarla örtülmüştür. Sivri kemerlerin üzerine oturduğu köşeleri püsküllü başlıklar, döneme göre oldukça sıra dışı ve özgün tasarımlarıyla öne çıkmaktadır. Bu başlıklar, Lâle Devri sonrasında Osmanlı mimarisinde etkisini gösterecek olan barok üslubunun muhtemelen ilk belirtilerinden birini teşkil etmektedir.
Hazire ve Çorlulu Ali Paşa'nın Kabri
Caminin haziresi, tarihsel açıdan büyük bir öneme sahiptir. Midilli Adası'nda idam edilen sadrazam Çorlulu Ali Paşa'nın başı, bu caminin haziresine getirilerek defnedilmiştir ve tarihi mezar taşı günümüzde de yerinde korunmaktadır. Ayrıca Çorlulu Ali Paşa'nın kendi ismini taşıyan bir diğer cami ise İstanbul'un Beyoğlu ilçesinde, Haliç kıyısında yer almaktadır.