Kanlıca'nın Tarihi Simgesi: İskender Paşa Camii
İstanbul'un Beykoz ilçesinde, Kanlıca İskelesi'nin önündeki küçük meydanda yer alan İskender Paşa Camii, Kanlıca Camii olarak da bilinen tarihi bir külliyedir. I. Süleyman (Kanuni) ve II. Selim dönemlerinin devlet ileri gelenlerinden biri olan ve 'Mağusa Fatihi' olarak tanınan Gazi İskender Paşa (ö. 1570) tarafından yaptırılmıştır. Yapıların tasarımı Osmanlı'nın büyük mimarı Mimar Sinan'a aittir. Caminin harim kapısı üzerindeki kitabede yer alan 967/ 1559-60 tarihi, külliyenin tamamlanma tarihi olarak kabul edilmektedir. Mimar Sinan'ın tezkirelerinde bu mescit 'Kanlıca'da merhum İskender Paşa' ve 'Camii İskender Paşa der Kanlıca' şeklinde kaydedilmiştir.
Tarih Boyunca Geçirdiği Dönüşümler ve Tahribat
Zaman içinde çeşitli onarımlar geçiren külliye, 19. yüzyılda bazı ek binalarla donatılmıştır. Tanzimat dönemi ileri gelenlerinden M. Sadık Rıfat Paşa (ö. 1857) türbeye bitişik bir muvakkithane inşa ettirmiş, aynı yıllarda caminin doğu yönüne fevkani bir mektep yaptırılmıştır. Ancak 1925 yılında Üsküdar’ı Beykoz’a bağlayan yolun genişletilmesi amacıyla, Kanlıca’nın çekirdeğini oluşturan bu küçük külliye önemli ölçüde tahrip edilmiştir. Bu yol genişletme çalışmaları sırasında külliyeye ait hamam, camiyi üç yönden kuşatan hazire, çevre duvarları, üç adet avlu kapısı, fevkani mektep, ahşap imam meşrutası, aşhane (imaret) ve asırlık ağaçların bir kısmı ortadan kaldırılmıştır. Yapı topluluğu tarihi süreçte 1895, 1910, 1926, 1942 ve 1944 yıllarında çeşitli onarımlar görmüştür.
Mimar Sinan'ın Çatılı Cami Tasarımı ve Mimarisi
Mimar Sinan'ın çatılı camiler grubuna giren yapı, enine dikdörtgen planlı bir harim ile ahşap duvarlarla kuşatılmış son cemaat yerinden meydana gelmektedir. İki sıra tuğla hatıllı moloz taşla örülmüş duvarları ile kâgir bir özellik taşır. Klasik üslubu yansıtan kesme küfeki taşı örgülü minaresi harimin kuzeybatı köşesinde yer alır ve şerefe altındaki mukarnasların ince işçiliği ile dikkat çeker. Caminin cümle kapısı üzerinde basık kemerde Arapça ve sülüs celisiyle yazılmış 967/ 1560 tarihli kitabesi bulunmaktadır. Caminin harim bölümü günümüzde çubuklu ahşap tavanla kaplıdır. Evliya Çelebi, geçmişte bu çatının kurşunla kaplı olduğunu ve altında ahşap bir kubbenin yer aldığını belirtmiştir. İç mekânda yarım sekizgen planlı, köşe sütunçeleriyle kuşatılmış mukarnaslı klasik bir mihrap yer alır.
Gazi İskender Paşa Türbesi ve Muvakkithane
Caminin kuzeyinde konumlanan İskender Paşa Türbesi, bani türbelerinin yerleşim geleneklerine aykırı olan kuzey yönündeki yerleşimiyle dikkat çeker. 1850 yılında tamir gören dikdörtgen planlı, kâgir duvarlı ve düz ahşap çatılı türbede Gazi İskender Paşa ile oğlu Ahmed Paşa'ya ait mermer lahitler yer alır. Lahitlerin başucu şahidelerinde ölüm tarihlerini içermeyen Fatiha kitabeleri yer almaktadır. Türbenin köşesine eklenmiş olan ve Ampir üslubunu yansıtan Muvakkithane ise mütevazı boyutları ve sade cepheleriyle külliyenin mimari bütünlüğü ile uyum sağlar.