Horomos Manastırı'nın Tarihi ve Kuruluşu
Horomos Manastırı veya Ğoşavank (Ermenice: Հոռոմոս Horomosivank'), 931 yılında kurulmuş ve Kars'taki Ani harabelerinin 15 kilometre yakınında yer almış olan tarihî bir Ermeni manastırıdır. Orta Çağ'da Ermenistan'ın en önemli dinî merkezlerinden biri olan manastır kompleksi, 10. yüzyılda (936 senesine kadar) Pakradunî kralı I. Abas tarafından inşa edilmiştir. 961'de Ani'nin başkent olmasından sonra önemi artmış ve hanedanların mezarları da burada defnedilmiştir.
Tarihsel Süreç, Saldırılar ve Onarımlar
Manastır, 982 yılındaki Arap saldırısında tahribata uğramıştır. Daha sonra Pakradunîler tarafından yeniden onarıldığı gibi yeni kiliseler de inşa edilmiştir. 13. yüzyıla kadar önemini koruyan manastır hakkında 17. ve 18. yüzyıla kadar herhangi bir kaynak bulunmamaktadır. 1788'de manastırda yenileme çalışmaları yapılmıştır. 1860 yılında gezgin John Ussher gördüğü manastırı, bekçilik yapan tek bir keşişi bulunan harap bir yapı olarak tarif etmiştir. Manastırda 19. yüzyılda da çeşitli yenileme ve restorasyonlar gerçekleştirilmiştir.
Mimari Yapısı ve Kompleksi Oluşturan Yapılar
Tarihi kompleks; Aziz Yuhanna Kilisesi, Aziz Menas Kilisesi, Aziz Yorgi Kilisesi, bir çardak ve bir türbeden oluşmaktaydı. Ayrıca manastır bünyesinde Aziz Kevork kilisesi pencere dekorasyonu gibi süslemeler ve mimari detaylar yer almaktaydı. Manastır, 1920 yılına kadar kullanılmıştır.
Yıkılışı ve Günümüzdeki Harabe Durumu
Ermeni Soykırımı'ndan sonra boş kalan ve harabeye dönen Horomos Manastırı'na saldırılar düzenlenmiştir. 1965 senesinde manastırın büyük kısmı Türkiye hükûmeti tarafından yıkılmıştır. 1920'de görülen III. Aşod türbesi günümüzde yerinde bulunmamaktadır. Son olarak, 1970 senesinde Aziz Yuhanna Kilisesi'nin kubbesi çökmüştür.