Helvacı Höyücek Höyüğü, İzmir il merkezinin kuzeybatısında, Menemen ilçesinin kuzey-kuzeybatısında ve Helvacı köyünün 4 kilometre batı-güneybatısında yer alan bir arkeolojik höyüktür. Çevrede Höyücek ya da Üyücek adıyla bilinen bu yerleşim yeri, benzer addaki diğer yerleşmelerden ayırt edilebilmesi amacıyla Helvacı Höyücek Höyüğü olarak adlandırılmıştır. Aşağı Gediz Ovası'nın batı kesiminde küçük bir tepe görünümünde olan höyük, günümüzde denizden 18 kilometre içeride bulunmaktadır. Yerleşimin iskan edildiği tarihlerde ise Gediz Nehri'ne daha yakın ve muhtemelen deniz kenarında olduğu düşünülmektedir. Höyük, kaçak kazılar ve yol yapım çalışmaları nedeniyle kısmen tahrip olmuş durumdadır.
Arkeolojik Kazılar ve Tabakalanma
Höyükte ilk arkeolojik çalışmalar 1949 yılında Muzaffer Şenyürek, Hakkı Gültekin, E. Şenyürek ve A. Dönmez yönetiminde bir haftalık bir sondaj kazısı olarak başlatılmıştır. Daha sonra 1954 yılında bir kazı çalışması daha gerçekleştirilmiştir. Yapılan kazılarda ana toprağa ulaşılamamış olmakla birlikte; B açmasında iki, C açmasında üç yapı evresi ve D açmasında ise beş tabaka saptanmıştır. Höyükte Erken Tunç Çağı I. ya da II. evre başlangıcına tarihlenen bir yerleşme olduğu belirtilmektedir. Höyüğün 3 kilometre kadar doğusunda bulunan, bazı kaynaklarda Melengiç Sekisi veya Höyücek II olarak geçen diğer bir höyüğün ise Kalkolitik Çağ sonlarından Erken Tunç Çağı sonlarına kadar iskan gördüğü tespit edilmiştir.
Çanak Çömlek ve Metal Buluntular
Kazılarda elde edilen çanak çömlek buluntuları el yapımı, kum katkılı hamurlu, içi ve dışı siyah ya da kahverengi renklerde, astarlı ve açkılı mal örneklerinden oluşmaktadır. Kaba, astarsız ve açkısız mutfak kaplarına ait çok az örnek ele geçmiştir. Az sayıda olmakla birlikte kırmızı, açkılı kaplar da bulunmuştur. Eserlerin form olarak Troya I örnekleriyle benzerlik gösterdiği; geniş ağızlı, içeri çekik dudaklı çanaklar, üç ayaklı derin çanaklar ve testilerin bu grupta yer aldığı görülmektedir. Bezeme olarak çivi bezeme ile negatif açkı bezemeli parçalar tespit edilmiş, buluntular arasında sadece iki parçanın dış yüzünün beyaz boya bezemeli olduğu saptanmıştır. Ayrıca ele geçen bakır bızın da Troya I dönemi bızlarını hatırlattığı ifade edilmektedir.
Yontmataş ve Sürtmetaş Eserler
Höyükteki diğer buluntular arasında çakmak taşından kötü biçimlendirilmiş yonga ve kazıyıcılar yer almaktadır. Obsidiyen ise minik dilgi ve uç yapımında kullanılmıştır. Sürtmetaş alet grubu olarak dibek, açkılı yassı balta, sap delikli çekiç-balta ve kolye boncuğu elde edilmiştir.