Havza Atatürk Evi, Samsun'un Havza ilçesinde bulunan ve günümüzde müze olarak hizmet veren tarihi bir yapıdır. Yapım tarihi ve mimarı kesin olarak bilinmeyen bina, Osmanlı tapu kayıtlarına göre otele dönüştürülerek Mesudiye Oteli adıyla işletilmiştir. Havza eşrafından Hurdazlı İsa Efendi tarafından işletilen otel, 1917 yılında Maarif hamamı müsteciri Ali Baba'ya devredilmiştir. Mustafa Kemal Paşa ve arkadaşlarının Samsun'dan Havza'ya geçiş kararı üzerine Havza Kaymakamı Fahri Bey tarafından kiralanan bina, ordu karargâhı olarak kullanılmıştır. Mustafa Kemal Paşa, 25 Mayıs - 13 Haziran 1919 tarihleri arasındaki 9. Ordu Müfettişliği görevi sırasında bu binayı karargâh yapmış olup, burası Millî Mücadele'nin ilk karargâhı kabul edilmektedir.
Mimarisi ve Tarihi Görüşmeler
Atatürk Caddesi üzerinde bulunan kerpiç bina, zemin kat üzeri iki katlı bir yapıya sahiptir. Tavanı ve tabanı ahşap olan binanın üzeri kırma çatı ile örtülüdür. Birinci katta 4, ikinci katta ise 5 oda yer almaktadır. Mustafa Kemal Paşa'nın Havza'da kaldığı süre boyunca bu binada son derece kritik görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Bu görüşmelerden en önemlileri, Semyon Budyonni başkanlığındaki Sovyet heyetiyle ve Giresunlu Topal Osman Ağa ile yapılan toplantılardır.
Müzenin Odaları ve Sergilenen Eserler
Müzenin birinci katında Mustafa Kemal Paşa için hazırlanan çalışma odası ve yatak odası bulunmaktadır. Çalışma odasında Atatürk'ün yazışmalarda kullandığı ilk haberleşme aygıtı olan telgraf maniplesi sergilenmektedir. Ayrıca heykeltıraş Adil Çelik tarafından yapılan Atatürk ve silah arkadaşlarının balmumu heykelleri de bu odada yer almaktadır. Yatak odasının duvarında ise Atatürk'ün 24 Eylül 1924 tarihindeki ikinci gelişinde hediye ettiği ilk cumhurbaşkanlığı forsunun aslı sergilenmektedir. Havza Odası'nda ise Atatürk'ün Havza'ya gelmeden önce Kaymakam Fahri Bey'e verdiği 12 maddelik soru belgesinin el yazması (Osmanlıca) örneği, Millî Mücadele'nin ilk genelgesi, kurtuluş mücadelesini başlatan belgeler ve Rumların yaptığı katliamları kanıtlayan fotoğraflar teşhir edilmektedir. Binanın üçüncü katında ise Amasya, Sivas, Erzurum ve Ankara odaları bulunmaktadır.
Kamulaştırılması ve Müze Oluşu
Bina, 1922 yılında 4.500 Lira karşılığında satın alınarak Atatürk'ün çalışma odası "Gazi Odası" adıyla korunmuş, diğer kısımları ise Havza Belediyesi Hizmet Binası olarak kullanılmıştır. 1984 yılında boşaltılan bina, 1994 yılında il özel idaresinin desteğiyle kaymakamlık tarafından onarılarak ziyarete açılmıştır. 2001 yılında Kültür Bakanlığı tarafından yenilenen bina, 25 Mayıs 2002 tarihinde "Mustafa Kemal Paşa’nın Havza Karargâhı (Havza Atatürk Evi)" adıyla resmi olarak müze olarak hizmete açılmıştır. Taşınmaz kültür varlığı olarak tescillenen binanın zemin katı ise restore edilerek Halk Eğitim Merkezi Müdürlüğü'ne tahsis edilmiştir.