Hatay Devleti'nin Kuruluş Süreci
İskenderun Sancağı'nın 2 Eylül 1938'de bağımsızlığını ilan etmesiyle kurulan Hatay Devleti, 1937 yılında Milletler Cemiyeti kararı doğrultusunda Hatay sorununun çözülmesi amacıyla kurulmuştur. Yeni devletin kuruluşu, Hatay Millet Meclisi'nin 2 Eylül 1938 tarihli kararıyla resmen ilan edilmiştir. Bu tarihi süreçte devletin en üst kademeleri belirlenmiş; Devlet Başkanlığına Tayfur Sökmen, Meclis Başkanlığına Abdülgani Türkmen, Başbakanlığa ise Abdurrahman Melek seçilerek göreve başlamıştır.
Devletin İdari Yapısı ve Kültürel Özellikleri
Hatay Devleti'nin resmi dili Türkçe, ikinci dili ise Fransızca olarak kabul edilmiştir. Devlet sınırları içerisindeki kültürel çeşitliliği korumak adına, Arapça eğitim gerçekleştiren okulların Arapça eğitime devam etmesi kararlaştırılmıştır. Kuruluş taslağına göre devlet, kendi iç işlerinde tamamen bağımsız bir yapıya sahip olacak şekilde tasarlanmıştır. Buna karşın gümrükler, mali ilişkiler, dış ilişkiler ve toprak bütünlüğü hem Türkiye hem de Fransa tarafından denetim ve güvence altına alınmıştır.
Fransa ile Anlaşma ve Türkiye Cumhuriyeti'ne Katılma Süreci
Karar ve yürütme organlarının tamamen Türk nüfusunun yönetiminde olduğu Hatay Devleti'nin, statüsü gereği Fransız Suriye mandasına olan bağımlılığı zamanla çeşitli sorunlar yaratmıştır. İkinci Dünya Savaşı'nın yaklaşması nedeniyle bölgede yeni bir savaş riskini göze almak istemeyen Fransa, Türkiye'nin kararlı duruşu karşısında uzlaşmacı bir tavır benimsemiştir. Bu doğrultuda, 23 Haziran 1939 tarihinde Ankara'da "Türkiye ile Suriye Arasında Toprak Sorunlarının Kesinlikle Çözümüne İlişkin Antlaşma" imzalanmış ve Fransa, Hatay'ın Türkiye'ye katılmasını resmen kabul etmiştir.
Meclis Kararı ve Hatay İl Statüsü
29 Haziran 1939 tarihinde toplanan ve 22 üyesi Türk olan 40 üyeli Hatay Devleti Millet Meclisi, aldığı tarihi kararla Türkiye Cumhuriyeti'ne katılmayı kabul etmiştir. Türkiye, 7 Temmuz 1939'da çıkardığı kanunla "Hatay" ilini kurarak bu katılım sürecini yasal olarak sonuçlandırmıştır. 23 Temmuz 1939 gününe gelindiğinde ise bölgede bulunan son Fransız askeri birlikleri de Hatay'ı tamamen terk etmiştir.
Tarihsel İsim Kökeni ve Gelişimi
Bölge, 1921 yılından itibaren Fransız yönetimi tarafından "Otonom İskenderun Sancağı" olarak adlandırılmış ve zamanla kısaca "Sancak" ismiyle anılmıştır. İsmail Müştak Mayakon, 10 Ekim 1936'da Cumhuriyet gazetesinde yayınlanan "Tarihten Bir Yaprak" isimli makalesinde, bölgenin tarih boyunca Türk olduğunu vurgulamıştır. Yazara göre, Orta Asya'dan gelen Türk boyları (Hıtay/Kıtay/Katay kavmi) kendi isimleri olan Hata ve Ata kelimelerinden yola çıkarak bölgeye "Hatay" adını vermişlerdir. Bu görüş Hititler (Etiler) ve Anadolu'nun en eski sakinlerinden olan Hattiler ile de ilişkilendirilmiştir.