Dicle Vadisi'nin Tarih Öncesi Mirası: Hakemi Use Tepe
Hakemi Use Tepe, Diyarbakır ili Bismil ilçesi sınırları içerisinde yer alan, arkeolojik açıdan büyük öneme sahip tescilli bir höyüktür. Dicle Nehri'nin eski yatağının sağ kıyısında konumlanan tepe, 120 metre çapında ve 4 metre yüksekliğindedir. Höyük, bölgede uzun yıllar tarım yapılması nedeniyle oldukça hasar görmüş olsa da gerçekleştirilen kurtarma kazıları sayesinde tarihin farklı katmanlarına ışık tutmaktadır. İlk olarak Guillermo Algaze başkanlığındaki ekip tarafından saptanan höyükteki düzenli kazı çalışmaları, 2001 yılında ODTÜ TAÇDAM'ın projesi çerçevesinde Hacettepe Üniversitesi'nden Doç. Dr. Halil Tekin başkanlığında başlatılmıştır.
Üç Ana Tarihsel Dönem ve Tabakalanma
Hakemi Use Tepe'de yapılan kazılarda üç ana dönem saptanmıştır. Bu dönemler; Geç Asur Dönemi / Erken Demir Çağı, Geç Tunç Çağı / Orta Asur Dönemi ve en eski tabaka olan Geç Neolitik Çağ (Hassuna/Samarra Dönemi) olarak sıralanmaktadır. Höyüğün 4 metrelik kültür katmanının 3,5 metrelik kısmını Geç Neolitik yerleşimler oluştururken, geriye kalan 50 santimetrelik üst bölümü Erken Demir Çağı ve Geç Tunç Çağı kültür katmanlarına aittir. Üst tabakalardan elde edilen buluntular seramikler ve tahribattan kurtulabilen mezarlardır.
Geç Neolitik Çağ Yaşamı ve Benzersiz Buluntular
Höyüğün Geç Neolitik Çağ tabakalarında yapılan araştırmalar, güneşte fazla kurutulmamış kerpiçler kullanılarak inşa edilen birkaç odalı, dörtgen planlı yapıları açığa çıkarmıştır. Genellikle evlerin dışında yer alan ocakların çoğunluğu yuvarlak olup bazıları at nalı biçimindedir. Tabanları yassı dere taşlarıyla döşenmiş ve üzeri sıkıştırılmış toprakla örtülmüştür. Bu tabakalarda ele geçen yontma taş aletlerin %90'ı obsidiyen maddesinden oluşmaktadır. Ayrıca pişmiş topraktan insan ve hayvan figürleri, Hassuna seramikleri ve Kuzey Mezopotamya için iyi bilinen Samarra Boyalıları grubu kaplar elde edilmiştir. Analizler, yerleşimin ana geçim tarzının tarım olduğunu göstermektedir.
Asur Eyalet Sistemi ve Bölgesel Önemi
Geç Asur Dönemi'nde Hakemi Use Tepe'nin, Yukarı Dicle Vadisi'nde oluşturulan Tuşhan eyaletinin küçük köylerinden biri olduğu düşünvelidir. Ele geçen buluntulara göre buradaki Asur yerleşiminin MÖ 9. ile 7. yüzyıllar arasında olduğu öngörülmektedir. Bu dönemin mezarlarında hocker tarzı gömütler, pişmiş toprak kaplar ve kolyeler bulunmuştur. Yerleşim, İmparatorluk'un çöküşü olan MÖ 7. yüzyıl sonlarında terk edilmiş ve daha sonra iskan edilmemiştir. Hakemi Use Tepe, Dicle Vadisi'nde ulaşılan ilk ve tek Hassuna / Samarra yerleşimi olup bu kültüre ait seramiklerin yayılma alanının Önasya'daki kuzey sınırını oluşturması açısından eşsiz bir öneme sahiptir.