Gümüşhacıköy, Amasya ilinin en batı ucunda konumlanmış, köklü bir geçmişe sahip tarihi bir Karadeniz ilçesidir. Deniz seviyesinden ortalama 819 metre yükseklikte yer alan ilçenin yüzölçümü 629 km²dir. Doğusunda Merzifon, güney ve batısında Çorum, kuzeyinde ise Samsun illeriyle çevrili olan Gümüşhacıköy'ün coğrafyasını kuzeydoğuda Tavşan Dağı, güneybatıda Ereğli Dağı ve batıda İnegöl Dağı (1.873 m) şekillendirir. Dağlardan süzülen Gümüşsuyu çayı ve Hamamözü Deresi gibi akarsular, ilçenin verimli orta ve doğu ovalarını suladıktan sonra sınırların dışında Kızılırmak ve Yeşilırmak ile birleşir.
Zengin ve Köklü Bir Tarihçe
Bölgenin bilinen ilk sakinleri Kimmerler olduğundan, yerleşim antik dönemde önceleri Kimmari adıyla anılmıştır. M.S. 140 yıllarında Doğu Roma İmparatorluğu'nun gözde şehirlerinden Etonia üzerine inşa edilen kent, 11. yüzyılda Artu Bey tarafından fethedilmiştir. 14. yüzyıl sonlarında Sadreddin Artik el-Kimmari tarafından imar edilen yerleşim, sırasıyla Artıkova (Artukova) ve Artıkabat (Artukabat) adlarını almıştır. Osmanlı döneminde gümüş yataklarını yönetmek üzere bölgeye atanan Sadreddin Artık'ın torunu Hacı Ahmet Çelebi'den ötürü "Hacı Nazır Köyü" ve zamanla "Hacıköy" olarak anılmıştır. Gümüş madeninin has arpalık olarak Köprülü Mehmet Paşa'ya verilmesiyle bir süre "Has Arpalık" adını taşımış; 19. yüzyıl sonlarında ise Sivas vilayetinin Amasya sancağına bağlı bir kazayken, Mecitözü ile karıştırılmaması adına resmi olarak Gümüşhacıköy adını almıştır.
Görülmeye Değer Eserler ve Ticari Önem
Gümüşhacıköy'ün eski ticaret merkezi olan ve tarihi İpek Yolu üzerinde büyük bir öneme sahip olan Gümüşhacıköy Bedesteni, ilçenin en önemli anıtsal yapılarındandır. Yüzyıllar boyunca Hindistan, İran ve Avrupa'dan gelen binlerce tüccarın konaklama, tanışma ve ticaret adresi olmuştur. İlçedeki diğer bir önemli yapı ise 1660 yılında Köprülü Mehmet Paşa tarafından inşa ettirilen, 1943 yılındaki depremde yıkılmasının ardından 1948'de yeniden yapılan Köprülü Mehmet Paşa Camii'dir. Ayrıca, Köprülü Mehmet Paşa'nın torunlarından Hafız Ahmet Paşa'nın oğlu Abdül Baki Bey tarafından 1756 yılında Hacı Nadir Baba Türbesi'nin yanına inşa ettirilen Büyük Hamam, 1669 tarihli arasta ve Yanyalı Mustafa Paşa'nın oğlu Ali Rıza Bey tarafından 1898'de yaptırılıp 1948'de yeniden inşa edilen tarihi Saat Kulesi kentin en değerli kültür miraslarındandır.
Coğrafi Konum, İklim ve Ekonomik Yapı
Gümüşhacıköy, karayolu bağlantılarıyla ulaşımı son derece kolay bir noktadadır. Doğuda Merzifon'a 20 km, batıda Çorum'un Osmancık ilçesine 40 km, güneyde Hamamözü üzerinden Çorum iline 60 km ve kuzeyde Samsun'un Vezirköprü ilçesine yayla yolundan 40 km mesafededir. İlçede yazlar sıcak ve kurak, kışlar merkezde soğuk ve yağışlı, yüksek kesimlerde ise kar yağışlı geçer. Karaköy (Balıklı), İmirler, Çitli Bağlıca ve Ayvalı sulama göletleri sayesinde tarımsal faaliyetler oldukça gelişmiştir. Şeker pancarı, buğday, arpa, baklagiller, tütün, soğan, ayçiçeği ve kendir en önemli tarla ürünleridir. Özellikle yüksek nitelikli basma tütünü, tütün harmanlarında tat ve koku vermesiyle bilinir. Geleneksel leblebiciliğin halen önemini koruduğu ilçede; kendir işleyen büyük ölçekli bir ip fabrikası, iki adet un fabrikası ve orman ürünleri atölyeleri yer almaktadır.