Tarihçe ve Külliyenin Önemi
Eski Valide Camii ve Külliyesi (müftülük kayıtlarına göre Atik Valide Camii), İstanbul'un Üsküdar ilçesinin hakim bir konumu olan Toptaşı sırtında yer almaktadır. Bu eşsiz külliye, II. Selim'in eşi ve III. Murad'ın annesi olan Afife Nur-Bânû Valide Sultan tarafından büyük usta Mimar Sinan'a yaptırılmıştır. Yapılış tarihi 1570-1579 yılları arasını kapsayan külliye, Mimar Sinan'ın inşa ettiği tam teşekküllü ve tek parça kalabilmiş son külliye olarak kabul edilmektedir.
Mimar Sinan'ın vefatından sonra külliye, 1583 yılında usta mimarın talebesi Davud Ağa tarafından genişletilmiştir. Külliyeye son olarak II. Mahmud döneminde, eski İstanbul evlerini andıran ve müstakil bir girişi bulunan hünkâr kasrı ile mahfili eklenmiştir.
Külliyenin Yapı Taşları ve Eşsiz Mimarisi
Eski Valide Külliyesi; cami, medrese, tekke, dârüşşifa, dârulhadis, dârulkurrâ, sıbyan mektebi, kervansaray, hamam ve imaretten oluşan muazzam bir komplekstir. Bu geniş tesisin merkezinde ise cami ve medrese yer almaktadır.
Caminin kubbesi altı adet güçlü dayanak üstünde yükselmekte olup, iki yanından ikişer yarım kubbeyle çevrelenmiştir. Caminin dışarı doğru çıkıntılı olan mihrab tarafında ise beşinci bir yarım kubbe yer alır ve bu bölümde göz alıcı İznik çinileri bulunmaktadır. Klasik Osmanlı üslubuna ters düşen bir tertiple tasarlanan iki adet minare, yapı kitlesinin içinde kalmış; ikinci revak ise harimin kuzey duvarı hizasında kesilerek birer kemeri yeni inşa edilen duvarların içine gömülmüştür.
Mimar Sinan Eseri Tarihi Medrese
Külliyenin ana yapısını oluşturan ikinci büyük birim olan medrese de yine Mimar Sinan'ın dehasının bir ürünüdür. Yamuk planlı görkemli bir avluya sahip olan ve revaklarla süslenen bu medresede toplam on sekiz hücre bulunur. Bu hücrelerin on beşi talebelere, ikisi muîdlere ve biri ise bevvâba tahsis edilmiştir. Medreseye, caminin şadırvan avlusunun alt tarafında bulunan kapıdan geçilebildiği gibi, medresenin esas girişi Kartal Baba Caddesi üzerinde yer almaktadır.