Erzurum Tabyaları, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nda Erzurum'u savunmak amacıyla inşa edilen ve silahlarla güçlendirilen tarihi askeri yapılardır. Antik dönemden itibaren Anadolu'daki şehirlerin savunulmasında surlar ve kaleler ön plana çıksa da, 16. yüzyıl başlarından itibaren gelişen top teknolojisi karşısında yetersiz kalan bu yapıların yerini tabya sistemleri almıştır. Osmanlı İmparatorluğu'nda da 18. yüzyılın başından itibaren şehir savunmasında tabyalar kullanılmaya başlanmış ve stratejik bir konuma sahip olan Erzurum şehri bu tabyalarla korunmaya çalışılmıştır.
Erzurum Tabyaları'nın Tarihçesi
Rusların Erzurum'a yönelik 1828-1829, 1878 ve 1916 yıllarındaki saldırı ve işgalleri, şehir savunmasında tabyaların inşasını zorunlu kılmıştır. Özellikle 1828 Rus saldırısı sırasında toprak tabyaların yetersiz kalması üzerine yeni savunma yapılarının inşasına karar verilmiştir. Erzurum'un kuzeyindeki Gürcü Boğazı, doğusundaki Deveboynu Geçidi ve güneyindeki Palandöken Geçidi'ni muhtemel saldırılara karşı korumak amacıyla bölgede 21 tabya inşa edilmiştir. Şehirde yapılan ilk tabya 1821 tarihli Hasani Basri Toprak Tabyası'dır. Tabyalar, Sultan Abdülaziz devrinde Fosfor Mustafa Sıdkı Paşa başkanlığındaki bir komisyonun hazırladığı projelere uygun olarak Türk subay ve mühendisleri tarafından 5 yıllık bir sürede tamamlanmıştır. 93 Harbi olarak bilinen Osmanlı-Rus Savaşı'nın en kanlı çatışmalarına sahne olan Aziziye Tabyaları ise tarihimizde çok özel bir yere sahiptir.
Mimari Özellikleri ve Yapı Planı
Erzurum'daki tabyaların inşasında genellikle taş malzeme tercih edilmiş, tonoz kısımları ise tuğla ile örülmüştür. Top atışlarının yıkıcı etkisini azaltmak amacıyla tabyalar, saldırı beklenen yöne doğru yaklaşık 10 metre kalınlığında toprak yığılarak yarı yarıya toprağa gömülü vaziyette inşa edilmişlerdir. Bu mimari yapıları sayesinde uzaktan bakıldığında fark edilmeleri son derece zordur. Tabyaların merkezinde kışla ve karargâh binaları bulunur. Hilal şeklinde yan yana sıralanan ve birbirine kapılarla bağlanan odalar, avluya bakan pencerelerden ışık alacak şekilde tek katlı tasarlanmış, ihtiyaç durumunda ahşap döşemelerle iki katlı hale getirilmiştir. Tabyalarda nizamiye, askeri kışlalar, eğitim alanları, karargâh binaları, cephanelik, topçu ve pusu odalarının yanı sıra askerler için yatma koğuşları, mutfak, fırın, erzak deposu, hamam ve çamaşırhane gibi yaşam alanları yer almaktadır.
Erzurum'daki Başlıca Tabyalar
Bölgede savunma amacıyla inşa edilmiş çok sayıda tabya bulunmaktadır. Erzurum - Kars yolundaki Hamam Deresi'ni kontrol etmek amacıyla Top Dağı eteklerine kurulan üç adet Aziziye Tabyası ve Top Dağı'nın kuzey ucunda 2042 metre yükseklikteki Mecidiye Tabyası bunların en bilinenleridir. Ayrıca 2390 metre yükseklikte kurulu Ağzıaçık Tabya, Paşapınarı yakınlarındaki Sivişli Tabyası ve 3000 Erzurumlu gönüllünün ücretsiz çalışarak inşa ettiği Ahali Tabyası önemli savunma noktalarıdır.