Erzurum Lala Mustafa Paşa Camii, Erzurum'un merkez ilçesi olan Yakutiye'de konumlanmış, şehirdeki ilk Osmanlı camisi olma özelliğini taşıyan anıtsal bir eserdir. Sadrazamlık yapmış bir Osmanlı devlet adamı olan ve şehzadeliğinde II. Selim'e lalalık etmesinden ötürü 'Lala' unvanıyla anılan, aynı zamanda 1570 yılındaki Kıbrıs serdarlığında elde ettiği başarılardan dolayı 'Kıbrıs Fatihi' olarak da bilinen Mustafa Paşa tarafından yaptırılmıştır. Mustafa Paşa'nın beylerbeyi olarak Erzurum'da görev yaptığı dönemde, seferlerden elde ettiği servetle inşa ettirdiği bu hayır eseri, 1562 yılında yapılmaya başlanmış ve 1563 yılında tamamlanmıştır.
Külliyeden Günümüze Ulaşan Yapılar ve Konumu
Cami, Erzurum şehir merkezinde, Cumhuriyet Caddesi üzerinde yer alır ve batısında bulunan Yakutiye Medresesi ile aynı alanı paylaşır. Başlangıçta saray ve sıbyan mektebi gibi yapılarla birlikte bir külliye olarak tasarlanan bu yapı grubunun saray ve sıbyan mektebi binaları zamanla yıkılmıştır. Günümüze ise külliyeden yalnızca hamam ve cami kısmı ile kuzeyinde yer alan şadırvanı ulaşabilmiştir. Ünlü seyyah Evliya Çelebi seyahatnamesinde bu yapıdan 'Lala Mustafa Paşa Sarayı' olarak bahsetmiş; yapının İstanbul tarzında, yüksek kubbeli ve saf kurşunla kaplı bir cami olduğunu belirtmiştir. Ayrıca seyahatnamede caminin en ve boy olarak 80 ayak ölçüsünde olduğu, taşra sofasının bulunduğu ancak harem kısmının dar olduğu ifade edilmektedir.
Mimar Sinan'ın Mimari Dokunuşları ve Tasarımı
Osmanlı mimarbaşısı Mimar Sinan'ın eserlerinin yer aldığı tezkere ve kayıtlara göre caminin mimarı Mimar Sinan'dır. Yapı, İstanbul Şehzade Camii'ndeki tasarım çizgisine sadık kalınarak merkezi plan tipine göre inşa edilmiştir. Caminin üzeri ortada yer alan dört büyük payeye oturtulmuş merkezi bir kubbe ile örtülmüştür. Bu ana kubbeyi dört yönden yarım çapraz tonozlar desteklerken, köşelerde konumlandırılan küçük kubbeler yapının genel mimari bütünlüğünü tamamlar. Cami doğu, batı ve kuzey yönlerinde açılan toplam dört kapıya sahiptir. Harim kısmına geçişi sağlayan kuzeydeki cümle kapısı, mukarnas kavsaralı bir taç kapı formundadır. Caminin mihrabı da bu taç kapının formunda ele alınmıştır. Caminin kuzey-batı köşesinde ise beyaz kesme taştan yapılmış, kırmızı taş bileziklerle süslenmiş ve tek şerefeli kısa bir minare yer alır.
Tarih Boyunca Yaşanan Tahribatlar ve Kitabeler
Tarih boyunca defalarca istilaya uğrayan Erzurum'da, Lala Mustafa Paşa Camii de düşmanca yıkım, yangın ve yağmalardan payını almıştır. Ruslar ve Ermeniler, caminin iç süslemelerini oluşturan çinileri ve mermerden yapılmış muhteşem minberini kırarak yok etmiş, taşınabilir eserlerini ise çalmışlardır. Günümüzde camide çini alınlıklar haricinde halı, şamdan ve hat örnekleri bulunmaktadır. İç kısımdaki çiniler günümüze kısmen ulaşabilmişken, dış kısımdaki çiniler yaşanan tahribat nedeniyle tamamen yok olmuştur. Tüm bu olumsuzluklara rağmen abide görkemini korumaktadır. Caminin mihrabı üzerinde yer alan 1562-1563 (Hicri 970) tarihli üç satırlık kitabede, caminin Kanuni Sultan Süleyman döneminde Lala Mustafa Paşa tarafından yaptırıldığı bilgisi yer alır.
IV. Mehmet'in Vergileri Kaldıran Tarihi Fermanı
Lala Mustafa Paşa Camii'ninamp;nbsp;beş gözlü son cemaat yerindeki sağ mihrabiye üzerinde, mermer zemin üzerine nesih yazıyla 14 satır halinde işlenmiş son derece önemli tarihi bir vesika yer almaktadır. 1671 yılında yazılan bu ferman, dönemin padişahı IV. Mehmet (Avcı Mehmet) tarafından Erzurum eyaletine gönderilmiştir. Erzurum halkının içinde bulunduğu büyük geçim sıkıntısını ve ağır vergiler altında ezildiğini öğrenen padişah, halkı rahatlatmak amacıyla eyaletten alınan 23 adet vergiyi tamamen kaldırmış ve 'Tiz, Erz-ı Rûm’dan vergi alınmaya' emrini vermiştir. Devrin ünlü hattatı Mustafa İzzet tarafından mermere kazınan bu fermanda; bulgur, buğday, kışlık vergisi, otlak teklifi, saman ve yağ teklifi gibi halktan haksız yere alınan birçok vergi türünün yasaklandığı belirtilmekte ve bu vergileri almaya yeltenen valiler ile buna razı olan yetkililere yönelik ağır lanet ifadeleri yer almaktadır.