Erzurum Kalesi, I. Dünya Savaşı'nın Kafkasya Cephesi'ndeki en kritik askeri tahkimatlarından biri olup, döneminde Osmanlı İmparatorluğu'nun en iyi korunan ikinci şehri olarak kabul edilmekteydi. 235 adet top ile korunan bu devasa savunma hattının surları, şehri iki halka halinde 180 derecelik bir yay şeklinde çevrelemekteydi. Kalenin merkezi alanını kaplayan on bir kale ve bataryanın yanı sıra, savunmanın kanatları da her iki yanda ikişer kaleden oluşan müstahkem gruplarla emniyete alınmıştı. Bu stratejik tahkimat, 1916 yılında gerçekleşen tarihi Erzurum Taarruzu'nun en belirleyici savunma merkezi olmuştur.
Erzurum Taarruzu ve Tarihi Çatışma Rotası
Erzurum Taarruzu (Erzurum Muharebesi), General Nikolay Yudeniç komutasındaki Rus Kafkas Ordusu'nun kış aylarında gerçekleştirdiği büyük bir saldırı harekâtıdır. 10 Ocak 1916'da XI. Kolordu'ya yönelik taarruzla başlayan çarpışmalar sırasıyla Azkani köyü, Kara Urgan dağ zirvesi, Köprüköy ve Hasankale hattında devam etmiştir. Savunma hatlarını güçlendirmeye çalışan Mahmut Kâmil Paşa'nın gayretlerine karşın, Rus kuvvetleri Osmanlı ordusunun geçilemez olarak değerlendirdiği Kargapazar sırtı ile yoğun çatışmaların yaşandığı Deveboynu Sırtı üzerinden Erzurum'a yaklaşmıştır.
Savunma Hatlarının Yarılması ve Kalelerin Düşüşü
11 Şubat 1916'da Rus ordusunun Erzurum çevresindeki müstahkem oluşumları yoğun topçu bombardımanına tutmasıyla şiddetli çarpışmalar başlamıştır. 350 kişiden oluşan Osmanlı taburları, 1000 kişilik Rus taburlarına karşı zorlu şartlarda savunma yapmış; fakat 12 Şubat'ta Karagöbek Kalesi'nin ve 14 Şubat'ta Tafet Kalesi'nin düşmesiyle şehrin iki savunma halkası da yarılmıştır. Kuşatılmaktan kaçınan Osmanlı birlikleri 15 Şubat'ta kalan kaleleri boşaltarak başarılı bir şekilde geri çekilmiş, 16 Şubat sabahı erken saatlerde ise Rus Kazakları Erzurum'a giriş yapmıştır.
Muharebenin Sonuçları ve Tarihi Mirası
Erzurum'un kaybedilmesi, Çanakkale Zaferi'nin hemen ardından Osmanlı Devleti'nde derin bir etki yaratmış ve askeri dengeleri değiştirmiştir. Geri çekilme sırasında 327 parça top Rusların eline geçmiş, V. Kolordu (10. ve 13. Tümenler) bölgeye takviye olarak sevk edilmiştir. 27 Şubat'ta Mahmut Kâmil Paşa'nın yerine Vehip Paşa atanmış ve Üçüncü Ordu karargâhı Erzincan'a taşınmıştır. Bu büyük tarihi harekat, John Buchan'ın ünlü "Greenmantle" romanının da doruk noktasını oluşturmaktadır. Günümüzde Erzurum Kalesi ve çevresindeki tepeler, I. Dünya Savaşı'nın en çetin kış mücadelelerinin anısını barındıran önemli tarihi alanlardır.