Elbaşoğlu Camii, Tokat ilinin Zile ilçesinde yer alan tarihi bir ibadethanedir. Caminin giriş kapısında yer alan kitabesine göre yapı, 1800-1801 yıllarında Elbaşoğlu Ahmet Ağa tarafından yaptırılmıştır. Dört cepheli tasarımı ve kuzey duvarının ortasına yakın bir konumda bulunan giriş kapısıyla dikkat çeken cami, Osmanlı dönemi mimarisinin bölgedeki önemli örnekleri arasında kabul edilmektedir.
Mimari Yapısı ve Eşsiz Özellikleri
Cami, kesme taş ve moloz taş kullanılarak inşa edilmiş beden duvarlarına sahip olup, ahşap yapısıyla öne çıkmaktadır. En belirgin özelliği, yapımında çivi kullanılmamış olmasıdır; bu yönüyle Anadolu'daki çivisiz inşa edilen nadir camilerden biri olma özelliğini taşımaktadır. Toplamda 22 penceresi bulunan caminin üzeri kiremit ile kaplıdır. Kuzeybatı köşesinde ise tek şerefeli bir minaresi yer almaktadır.
İç Mekan Detayları ve Barok İzleri
İç mekanda yarım daire şeklinde nişli mermer bir mihrap ve oldukça sade tasarlanmış ahşap bir minber yer almaktadır. Mihrabın taç kısmı barok tarzında işlenmiş olup, yapımında renkli mermerler tercih edilmiştir. Caminin duvarlarında bitkisel motifli kalem işi süslemeler göze çarpmaktadır. Ayrıca yapımında, tavanındaki sekizgen göbekte de açıkça görülebildiği üzere oyma tekniği kullanılmıştır. Caminin banisi Elbaşoğlu Ahmet Ağa, ibadethaneye bir Hatıra Defteri de bırakmıştır.
Restorasyon Süreci ve Ortaya Çıkan Hazineler
2011 yılında ustalar tarafından gerçekleştirilen basit bir onarım çalışması sırasında, tesadüf eseri yağlı boyaların 3 milimetrelik bir tabaka halinde düştüğü fark edilmiştir. Bu dökülmeyle birlikte, boyanın altında gizli kalmış kök boya bezemeleri ve muazzam bir işçilik gün yüzüne çıkmıştır. Durumun kurula bildirilmesiyle onarım durdurulmuş ve Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından ahşap kısımlar kazınarak kapsamlı bir restorasyon süreci başlatılmıştır. Yapılan hassas çalışmalar ve kalem işçiliği ihalelerinin ardından, tavan kısmında bir Fetih Suresi yazısı da keşfedilmiştir. Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün en nadide eserlerinden biri olarak kabul edilen Elbaşoğlu Camii, döneminin en zengin bezeme örneklerini barındırmaktadır.